Bài viết của Thomas Gutschker, Brussels

Đối với Hungary, Thủ tướng Viktor Orbán là một nhà lãnh đạo “tốn kém”. Trong thời gian cầm quyền từ năm 2010, đất nước này ngày càng tụt lại phía sau so với các quốc gia Đông – Trung Âu khác. Thậm chí hiện nay, Hungary đã bị Romania – quốc gia từng là nước nghèo nhất EU khi gia nhập năm 2007 – vượt qua.

Các chỉ số kinh tế yếu kém không chỉ xuất phát từ tham nhũng và nạn thân hữu, mà còn liên quan đến việc Hungary không còn được hưởng dòng tiền dồi dào từ Brussels như trước. Do những thiếu sót nghiêm trọng về nhà nước pháp quyền và chống tham nhũng, chính phủ của Orbán đã khiến đất nước mất đi hàng tỷ euro hỗ trợ từ EU.

Bắt đầu từ việc đóng băng quỹ EU

Cuối năm 2022, các nước EU lần đầu tiên sử dụng một công cụ ngân sách mới để đóng băng 6,3 tỷ euro từ quỹ liên kết dành cho Hungary. Số tiền này vốn dùng để tài trợ các dự án về bảo vệ môi trường, hiệu quả năng lượng, hạ tầng giao thông, phát triển kinh tế địa phương và nông thôn.

Ủy ban châu Âu kết luận rằng trong nhiều gói thầu chỉ có một nhà thầu tham gia – tức thiếu cạnh tranh – và cơ chế kiểm soát không hiệu quả.

Hàng tỷ euro bị “treo” hoặc mất hẳn

Cơ quan chống gian lận OLAF trước đó đã yêu cầu Budapest hoàn trả số tiền lớn do phát hiện “những sai phạm có tổ chức” trong đấu thầu. Một trong các vụ việc liên quan đến con rể của Orbán, người từng nhận hợp đồng nâng cấp hệ thống chiếu sáng công cộng.

Trong số tiền bị đóng băng, 2,1 tỷ euro đã bị mất vĩnh viễn vì không được sử dụng đúng thời hạn.

Ngoài ra, cuối năm 2022, EU còn đóng băng thêm 15,6 tỷ euro vì Hungary vi phạm các nghĩa vụ theo Hiến chương quyền cơ bản của EU, bao gồm:

• Quyền được xét xử công bằng bởi tòa án độc lập
• Cấm phân biệt đối xử dựa trên xu hướng tính dục
• Bảo vệ tự do học thuật

Một năm sau, EU giải ngân lại 10,2 tỷ euro sau khi Hungary khắc phục một số vấn đề. Tuy nhiên, quyết định này đang bị Nghị viện châu Âu kiện lên Tòa án Công lý EU. Nếu tòa án phán quyết ngược lại, số tiền có thể lại bị đóng băng.

Hiện tại, vẫn còn khoảng 9,5 tỷ euro (4,2 + 5,3 tỷ) tiếp tục bị giữ lại.

Quỹ phục hồi COVID-19 cũng bị chặn

Hungary còn có thể nhận 6,5 tỷ euro viện trợ không hoàn lại từ quỹ phục hồi sau đại dịch COVID-19. Tuy nhiên, khoản tiền này vẫn bị đóng băng cho đến khi Budapest hoàn thành 27 điều kiện liên quan đến chống tham nhũng và đảm bảo استقلال tư pháp.

Thời hạn rất gấp: phải hoàn thành các điều kiện trước cuối tháng 8 và xin giải ngân trước cuối tháng 9. Nếu không, Hungary gần như sẽ mất khoản tiền này.

Tiền phạt từ EU ngày càng tăng

Ngoài ra, Hungary còn phải chịu các khoản phạt do không tuân thủ phán quyết của Tòa án Công lý EU về chính sách tị nạn. Tháng 6/2024, nước này bị:

• Phạt một lần: 200 triệu euro
• Phạt hàng ngày: 1 triệu euro/ngày

Đến nay, tổng số tiền phạt đã vượt 850 triệu euro. Dù Hungary từ chối thanh toán, EU vẫn tự động khấu trừ từ các khoản tiền khác mà nước này được nhận.

Tổng thiệt hại hàng chục tỷ euro

Tính sơ bộ:

• 2,1 tỷ euro (quỹ liên kết) + 850 triệu euro (tiền phạt) = gần 3 tỷ euro mất vĩnh viễn
• Thêm 6,5 tỷ euro từ quỹ COVID gần như không thể tiếp cận → tổng khoảng 9,5 tỷ euro thiệt hại (gần 5% GDP hàng năm)
• Cộng thêm 9,5 tỷ euro khác vẫn đang bị đóng băng

Triển vọng nếu thay đổi chính phủ

Một chính phủ mới tại Budapest có thể cố gắng giải phóng các khoản tiền này bằng cách sửa đổi luật, đặc biệt là những luật đang bị EU chỉ trích, như:

• “Luật bảo vệ trẻ em” năm 2021 (bị cho là phân biệt đối xử và hạn chế tự do ngôn luận)
• “Luật chủ quyền” (bị cho là hạn chế hoạt động của tổ chức dân sự)

Ngoài ra, Hungary còn có cơ hội tiếp cận khoảng 16 tỷ euro vay từ chương trình quốc phòng SAFE của EU, nếu giải quyết các lo ngại về tham nhũng.

Tại Brussels, một chính phủ mới do Péter Magyar lãnh đạo có thể nhận được thiện chí hơn nếu thực hiện cải cách. Trường hợp Ba Lan sau năm 2023 cho thấy EU có thể nhanh chóng giải ngân lại các khoản tiền bị đóng băng khi có thay đổi chính trị, dù điều này cũng gây tranh cãi.

Gesperrte EU-Mittel: Was Orbán Ungarn kostet