Tác giả: Viktoriia Zelenetska

Đối với nhiều người Ukraine, nỗi sợ nghèo đói không đơn thuần là lo lắng về việc hết tiền. Đó là một cảm giác bất an sâu sắc tồn tại bên trong, ngay cả khi họ có công việc ổn định, có tiền tiết kiệm hoặc nguồn thu nhập vững chắc.

Một người có thể sở hữu đủ nguồn lực để sống thoải mái nhưng vẫn hoảng sợ khi phải chi tiêu, tích trữ đồ đạc “để phòng khi cần”, ngại thay đổi công việc, luôn trì hoãn cuộc sống hoặc sống với cảm giác thiếu thốn thường trực. Và phần lớn nỗi sợ này bắt nguồn từ lịch sử – từ trải nghiệm của thế hệ lớn lên trong thời kỳ Liên Xô.

Nghèo đói ở Liên Xô: ngay cả khi trên giấy tờ “không hề tồn tại”

Trong nhiều thập kỷ, hệ thống Xô Viết đã hình thành một cách nhìn rất đặc biệt về tiền bạc, sự an toàn và khả năng sinh tồn. Nhà nước tuyên bố rằng mọi người đều bình đẳng, ổn định và được bảo đảm an sinh xã hội. Nhưng thực tế thường khác xa những khẩu hiệu đó.

Thế hệ cha mẹ, ông bà của nhiều người đã sống trong điều kiện thiếu hụt triền miên. Không chỉ thiếu đồ điện tử hay quần áo chất lượng cao, mà ngay cả những nhu yếu phẩm cơ bản như bơ, xúc xích, đường, giày dép hay đồ dùng trẻ em cũng phải xếp hàng dài mới mua được.

Ngay cả khi có tiền trong tay, điều đó cũng không đồng nghĩa với việc có thể mua được thứ mình cần.

Trong hoàn cảnh ấy, một tâm lý thiếu thốn đã được hình thành.

Mọi người dần quen với việc:

• Mua nhiều hơn nhu cầu thực tế nếu gặp được hàng hiếm.
• Giữ lại những món đồ cũ vì “biết đâu sau này cần”.
• Không vứt bỏ bất cứ thứ gì.
• Sợ những khoản chi tiêu lớn.
• Không tin tưởng vào tương lai.

Đó không phải là sự keo kiệt, mà là một chiến lược sinh tồn.

Nỗi lo âu được truyền sang thế hệ con cháu như thế nào?

Các nhà tâm lý học từ lâu đã nói đến hiện tượng truyền tải lo âu giữa các thế hệ. Điều này không nhất thiết được truyền bằng những câu nói trực tiếp như “con sẽ nghèo” hay “sau này sẽ không có tiền”.

Thông thường, nó được truyền qua hành vi và cách ứng xử hằng ngày.

Những đứa trẻ lớn lên trong các gia đình hậu Xô Viết thường nghe những câu như:

• “Đừng tiêu tiền vào những thứ không cần thiết.”
• “Hãy sống khiêm tốn thôi.”
• “Biết đâu ngày mai lại có chiến tranh.”
• “Tiền phải cất thật kỹ.”
• “Công việc ổn định quan trọng hơn công việc mình yêu thích.”
• “Đừng nổi bật quá.”
• “Người giàu không thể giàu một cách lương thiện.”

Theo thời gian, những câu nói ấy trở thành niềm tin ăn sâu trong tiềm thức.

Ngay cả khi đứa trẻ lớn lên trong điều kiện tốt hơn, não bộ vẫn ghi nhận một thông điệp: thế giới không ổn định, nguồn lực luôn khan hiếm và sự an toàn quan trọng hơn sự phát triển.

Vì sao những người chưa từng sống ở Liên Xô vẫn mang nỗi sợ nghèo đói?

Nhiều người thuộc thế hệ Millennials và thế hệ trẻ hơn chưa từng trải qua thời Liên Xô. Tuy nhiên, họ lớn lên bên cạnh những người đã trải qua tình trạng thiếu hụt hàng hóa, thời kỳ cải tổ, sự sụp đổ của Liên bang Xô Viết, lạm phát những năm 1990, tình trạng chậm lương và mất sạch tiền tiết kiệm.

Vì vậy, sự lo âu được thừa hưởng có thể biểu hiện dưới những hình thức mới:

• Tích trữ “phòng khi có chuyện”. Không dám chi tiền ngay cả cho những thứ cần thiết vì luôn sợ khủng hoảng.
• Cảm giác bất an tài chính thường trực. Thu nhập tốt nhưng vẫn không thấy an toàn.
• Sợ rủi ro. Không dám đổi nghề, mở doanh nghiệp, chuyển nơi ở hoặc đầu tư.
• Cảm giác tội lỗi khi tận hưởng cuộc sống. Mua thứ gì đó cho bản thân cũng thấy mình hoang phí.
• Tôn thờ sự ổn định. Chấp nhận làm việc trong môi trường độc hại nhiều năm chỉ vì sợ mất mức lương cố định.

Chiến tranh càng làm những khuôn mẫu cũ mạnh hơn

Đối với người Ukraine ngày nay, nỗi sợ nghèo đói trở nên đặc biệt nhức nhối. Chiến tranh đã khiến nhiều gia đình mất nhà cửa, mất việc làm, mất tiền tiết kiệm và buộc phải di dời.

Với những người có cha mẹ từng sống trong tâm thế sinh tồn, chiến tranh có thể kích hoạt lại những mô thức tư duy rất cũ:

• Tích trữ thực phẩm.
• Tích trữ đồ dùng.
• Sợ đưa ra các quyết định tài chính lớn.
• Luôn sống trong trạng thái lo lắng.
• Hoãn mọi kế hoạch cho đến “những ngày tốt đẹp hơn”.

Tâm lý con người thường phản ứng không chỉ với khủng hoảng hiện tại mà còn với ký ức lịch sử của cả gia đình.

Làm sao phân biệt nỗi sợ nghèo đói với sự tiết kiệm hợp lý?

Tiết kiệm là một kỹ năng lành mạnh.

Nỗi sợ nghèo đói là một trạng thái căng thẳng cảm xúc.

Dấu hiệu nhận biết:

• Hoảng loạn khi phải chi tiêu ngay cả cho những nhu cầu cơ bản.
• Khó chi tiền cho chính mình.
• Tích lũy nhiều nhưng vẫn không thấy an tâm.
• Luôn chờ đợi một thảm họa sắp xảy ra.
• Vẫn cảm thấy thiếu thốn dù cuộc sống ổn định.
• Cảm thấy tội lỗi khi nghỉ ngơi hoặc mua sắm.

Có thể thay đổi được không?

Có.

Những niềm tin được truyền qua nhiều thế hệ không phải là bản án suốt đời.

Bước đầu tiên là nhận ra rằng một phần nỗi lo tài chính có thể không phải là đặc điểm cá nhân của bạn, mà là di sản tâm lý từ môi trường sống.

Những điều có thể giúp:

Theo dõi các suy nghĩ tự động về tiền bạc.
Khi xuất hiện những suy nghĩ như “không được tiêu”, “nhỡ sau này thiếu tiền thì sao”, “phải để dành hết”, hãy tự hỏi: đây là nguy cơ thực sự hay chỉ là nỗi sợ cũ?

Phân biệt giữa sự thận trọng và chế độ sinh tồn.
Tiết kiệm là điều tốt. Nhưng nếu bạn từ chối cả những nhu cầu cơ bản, không dám nghỉ ngơi hay sợ mọi khoản chi tiêu, đó không còn là quản lý tài chính mà là lo âu.

Xây dựng thói quen tài chính lành mạnh.
Lập ngân sách, xây dựng quỹ dự phòng, tiết kiệm hợp lý và kiểm soát chi tiêu sẽ tạo ra cảm giác an toàn thực tế.

Cho phép bản thân chi tiêu mà không cảm thấy tội lỗi.
Đối với những người lớn lên trong văn hóa thiếu thốn, ngay cả việc mua một món quà cho chính mình cũng có thể gây khó chịu. Điều quan trọng là học cách xem chi tiêu không chỉ là rủi ro mà còn là một phần bình thường của cuộc sống.

Thay đổi những niềm tin gia đình đã ăn sâu.
Những câu như “tiền lúc nào cũng thiếu”, “giàu có là nguy hiểm”, “điều quan trọng nhất là sống sót” cần được thay thế bằng những suy nghĩ lành mạnh hơn như: “tôi có thể lập kế hoạch”, “an toàn không chỉ nằm ở tiền tiết kiệm”, “sự ổn định có thể được tạo ra”.

Tạo ra những trải nghiệm mới về cảm giác an toàn.
Tâm lý con người thay đổi không chỉ nhờ suy nghĩ mà còn nhờ trải nghiệm thực tế. Khi thấy rằng sau một khoản chi hợp lý cuộc sống vẫn ổn, hoặc sau một sự thay đổi lại xuất hiện cơ hội mới, mức độ lo âu sẽ giảm dần.

Tìm đến chuyên gia tâm lý nếu nỗi sợ quá mạnh.
Nếu lo âu về tiền bạc ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống, khiến bạn khó đưa ra quyết định hoặc luôn cảm thấy thiếu thốn dù đang ổn định, việc làm việc với chuyên gia tâm lý có thể giúp tìm ra nguyên nhân sâu xa và thay đổi những khuôn mẫu cũ.

Kết luận

Nỗi sợ nghèo đói được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác không thể biến mất chỉ sau một đêm. Nhưng nó có thể được làm suy yếu nếu con người dần chuyển từ trạng thái “chỉ cố gắng sống sót” sang xây dựng cảm giác an toàn nội tâm, tin tưởng vào bản thân và sự ổn định tài chính thực sự.

Đó là lý do vì sao ngày nay rất nhiều người không chỉ đang đấu tranh với nghèo đói thực tế, mà còn đang phải đối mặt với nỗi sợ mất đi điểm tựa trong tâm trí mình.

Và việc nhận thức được điều đó chính là bước đầu tiên để thoát khỏi chế độ sinh tồn kéo dài, hướng tới một cảm giác đủ đầy không chỉ trong ví tiền mà còn trong tâm hồn.

https://today.ua/490232-ne-vitrachaj-zajvogo-yak-pokolinnya-srsr-peredalo-nam-strah-bidnosti-j-zhittya-v-rezhimi-vizhivannya/