Tác giả: Hanna Decker

Đoàn tàu bị phá hủy tại khu vực Kharkiv: Cơ sở hạ tầng liên tục trở thành mục tiêu của các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Nga.
© Reuters

Cuộc chiến tại Ukraine đang gây ra những đau khổ không thể tưởng tượng nổi đối với người dân. Kể từ khi quân đội Nga tiến vào Ukraine vào tháng 2/2022, ít nhất 55.000 binh sĩ và 16.000 dân thường được cho là đã thiệt mạng. Theo số liệu của Cơ quan Liên Hợp Quốc về người tị nạn, khoảng 4 triệu người Ukraine đã phải di dời trong nước và 8 triệu người buộc phải rời khỏi đất nước. Ngoài ra, ước tính khoảng 240.000 binh sĩ Nga đã thiệt mạng.

Nền kinh tế Ukraine cũng chịu thiệt hại vô cùng nghiêm trọng. Riêng trong năm 2022, tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của nước này giảm 29%, trong khi giá tiêu dùng tăng 27%. Đường dây điện, nhà máy điện, tuyến đường sắt, kho lương thực và cảng biển liên tục trở thành mục tiêu của các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái.

Ngân hàng Thế giới ước tính tổng thiệt hại do các cuộc pháo kích và không kích của Nga gây ra lên tới 195 tỷ USD. Ngoài cơ sở hạ tầng thiết yếu, các khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất tập trung tại mặt trận phía đông và phía nam đất nước, các vùng lãnh thổ bị Nga chiếm đóng, cùng những thành phố lớn như Kyiv và Odessa.

Lao động và nguồn vốn bị phân bổ sai lệch

Thoạt nhìn, ngành công nghệ thông tin và các doanh nghiệp đặt tại miền tây Ukraine, cách xa tiền tuyến hàng trăm km, dường như ít chịu ảnh hưởng hơn. Nhưng chiến tranh cũng đang làm gián đoạn hoạt động của những khu vực kinh tế không trực tiếp bị tấn công.

Các doanh nghiệp không thể tìm được nhân viên vì nhiều người đã chạy khỏi đất nước hoặc bị động viên nhập ngũ. Một số doanh nghiệp khác có đủ nhân công nhưng lại không có điện. Trong khi đó, những doanh nghiệp muốn sản xuất lại không thể tiếp cận được nguồn tín dụng.

Vì vậy, nền kinh tế Ukraine đang hoạt động kém hiệu quả hơn nhiều so với khả năng thực tế dựa trên số người lao động và máy móc hiện có.

Điều này được chỉ ra trong một nghiên cứu mới của các nhà kinh tế Marvin Amann thuộc Viện Kinh tế Thế giới Kiel, Yuriy Gorodnichenko thuộc Đại học California tại Berkeley và Oleksandr Talavera thuộc Đại học Birmingham.

Theo các nhà nghiên cứu, năng suất phân bổ của nền kinh tế Ukraine đã giảm từ 20 đến 40% trong thời gian chiến tranh.

Khái niệm này đề cập đến phần năng suất của nền kinh tế phụ thuộc vào việc lao động và vốn có được sử dụng đúng nơi, đúng chỗ – nơi chúng tạo ra lợi ích kinh tế lớn nhất – hay không.

Ví dụ, nếu một doanh nghiệp đang khẩn cấp cần thêm nhân viên trong khi những lao động có trình độ lại không thể được sử dụng ở nơi khác, toàn bộ nền kinh tế sẽ tạo ra ít sản phẩm hơn – ngay cả khi không có một chiếc máy nào bị phá hủy.

Xét thuần túy về kinh tế, việc phân bổ lại lao động và vốn sẽ là giải pháp hợp lý. Nhưng trong chiến tranh, những tuyến giao thông bị phá hủy, tình trạng thiếu nhà ở hoặc thiếu thông tin khiến người dân và doanh nghiệp không thể nhanh chóng thích nghi.

Các tác giả ước tính rằng khoảng một nửa mức suy giảm sản lượng kinh tế do chiến tranh gây ra có liên quan đến hiệu ứng này.

Tác động đặc biệt nghiêm trọng đối với ngành xây dựng

Không có gì bất ngờ khi chiến tranh giữa các quốc gia thường gây tổn hại nghiêm trọng cho sự phát triển kinh tế. Tuy nhiên, cho đến nay người ta vẫn chưa biết rõ những yếu tố cụ thể nào khiến tăng trưởng kinh tế nói chung và năng suất nói riêng suy giảm, bởi việc thu thập dữ liệu và thống kê trong thời chiến thường rất khó khăn.

Ukraine là một trường hợp khác. Nước này vẫn tiếp tục thu thập dữ liệu có chất lượng cao và có trình độ công nghệ cao hơn đáng kể so với nhiều quốc gia đang trong tình trạng chiến tranh khác.

Để thực hiện nghiên cứu, các nhà kinh tế đã phân tích báo cáo tài chính của hơn 90.000 doanh nghiệp Ukraine trong giai đoạn 2018–2024.

Xét theo doanh thu, một số doanh nghiệp có quá nhiều nhân công hoặc vốn, trong khi những doanh nghiệp khác lại thiếu các nguồn lực này. Sau khi Nga tiến hành cuộc xâm lược, sự phân bổ không đồng đều này trở nên nghiêm trọng hơn đáng kể.

Hiện tượng tương tự không được ghi nhận ở các quốc gia Đông Âu láng giềng có điều kiện tương đồng. Vì vậy, các nhà nghiên cứu cho rằng nguyên nhân chủ yếu là chiến tranh, chứ không phải hậu quả kéo dài của đại dịch COVID-19 hay cuộc khủng hoảng năng lượng.

Mức độ tác động chính xác phụ thuộc vào cách thức phân bổ trọng số cho các doanh nghiệp trong nghiên cứu.

Các ngành kinh tế chịu ảnh hưởng khác nhau.

Ngành xây dựng chứng kiến tình trạng phân bổ sai lệch lao động và vốn tăng mạnh nhất. Ngành thương mại và công nghiệp cũng chịu những tổn thất lớn về năng suất.

Ngược lại, nông nghiệp tỏ ra tương đối vững vàng, bởi hoạt động sản xuất được phân bố rộng hơn về mặt địa lý và ít phụ thuộc vào cơ sở hạ tầng đô thị.

Các doanh nghiệp nhỏ cũng chịu thiệt hại nhiều hơn doanh nghiệp lớn. Họ có ít khả năng hơn trong việc di chuyển nhân viên hoặc cơ sở sản xuất, thay đổi nhà cung cấp, tiếp cận các khoản vay hoặc sử dụng máy phát điện dự phòng khi tình trạng mất điện xảy ra thường xuyên.

Những tổn thất hiện nay lớn hơn nhiều so với năm 2014

Việc Nga sáp nhập Crimea vào năm 2014 đã từng gây ra một cuộc khủng hoảng tài chính tại Ukraine.

GDP khi đó giảm gần 20%, đồng nội tệ mất 70% giá trị so với USD và khoảng một nửa số ngân hàng của Ukraine phải tuyên bố phá sản.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) đã triển khai một chương trình hỗ trợ khẩn cấp nhằm ổn định nền kinh tế.

Tuy nhiên, xét về mặt vật chất, mức độ phá hủy khi đó vẫn thấp hơn rất nhiều so với cuộc chiến bắt đầu từ năm 2022.

Theo các tác giả nghiên cứu, hiện nay có thể thấy rõ rằng bạo lực trực tiếp và tình trạng di dời dân cư đã khiến năng suất phân bổ của nền kinh tế Ukraine suy giảm nghiêm trọng hơn nhiều so với thời điểm năm 2014.

Tái thiết không chỉ đơn giản là sửa chữa

Ngay cả trong năm thứ năm của cuộc chiến, tình hình tại Ukraine vẫn căng thẳng. Sức mạnh kinh tế hiện chỉ còn khoảng 80% so với mức trước chiến tranh.

Các nhà kinh tế dự báo GDP Ukraine năm nay chỉ tăng khoảng 1%, sau khi tăng khoảng 1,8% trong năm trước.

Một yếu tố khác cũng đang tác động đến nền kinh tế Ukraine là việc eo biển Hormuz bị phong tỏa, kéo theo giá năng lượng tăng cao.

Theo một quan sát của Quỹ Tiền tệ Quốc tế, khi chiến tranh kết thúc, các nền kinh tế thường phục hồi rất chậm.

Trong quá trình tái thiết Ukraine, trong trường hợp thuận lợi nhất, vấn đề sẽ không chỉ là sửa chữa đường sá, nhà máy điện và các nhà máy.

Vốn và lực lượng lao động cũng phải nhanh chóng được đưa đến đúng nơi đang cần chúng.

Điều này bao gồm việc cung cấp đủ nhà ở cho những người phải di dời, mở rộng các cơ hội làm việc tại nhà, triển khai các chương trình đào tạo và đào tạo lại, đồng thời cung cấp thông tin đáng tin cậy về các vị trí việc làm còn trống nhằm thúc đẩy thị trường lao động.

Đối với nguồn vốn, các biện pháp như bảo lãnh tín dụng, bảo hiểm chiến tranh và rút ngắn thủ tục cấp phép có thể giúp quá trình phục hồi diễn ra thuận lợi hơn.

Tuy nhiên, Amann, Gorodnichenko và Talavera cho rằng vẫn có những dấu hiệu cho thấy quá trình này đã bắt đầu diễn ra tại Ukraine trong những năm qua.

Nguồn nghiên cứu

Marvin Amann, Yuriy Gorodnichenko & Oleksandr Talavera: “The Allocative Cost of War: A View to a Killing of Productivity”, NBER Working Paper số 35704, tháng 9/2026.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF): “World Economic Outlook – Global Economy in the Shadow of War”, tháng 4/2026.

Russlands Angriff: Wie die Wirtschaft in der Ukraine leidet