Phỏng vấn nhà tâm lý học chính trị Svitlana Chunikhina – Today.ua

Tác giả: Olha Besperstova, phóng viên tự do của Today.ua

Khủng bố hậu phương Ukraine đã bước sang một giai đoạn mới, là bước đi tuyệt vọng của “nhà độc tài Điện Kremlin”. Không thể đạt được các mục tiêu trên chiến trường, Putin quyết định đẩy mức độ leo thang lên một nấc mới. Đáng tiếc, ông ta đang làm được điều đó.

Chúng ta đã từ lâu không còn hình dung được một cuộc sống bình thường với những lo toan thường nhật từng khiến mình khó chịu. Thậm chí, tất cả những gì xảy ra với chúng ta kể từ năm 2014 đều giống như một cơn ác mộng phi lý.

Làm thế nào để giữ được sự tỉnh táo và tiếp tục đứng vững khi nỗi sợ bị giết chết bất cứ lúc nào luôn thường trực — ngay trên giường ngủ, tại văn phòng, trong cửa hàng, trên xe buýt hay ngoài đường? Chưa kể nỗi lo cho sự an toàn của con cái và cha mẹ già. Làm thế nào để vẫn giữ được nhân tính khi xung quanh có quá nhiều đau thương? Và điều gì thực sự khiến những người đang điều hành các siêu cường bận tâm?

Đó là những câu hỏi được đặt ra trong cuộc phỏng vấn độc quyền của Today.ua với bà Svitlana Chunikhina, Phó Chủ tịch Hiệp hội Các nhà tâm lý học chính trị Ukraine, Tiến sĩ Tâm lý học.

Cuộc trò chuyện diễn ra chỉ vài giờ trước khi xuất hiện thông tin Tổng thống Mỹ Donald Trump đạt thỏa thuận với Putin về việc mua dầu diesel của Nga cho Mỹ.

“Chúng ta vẫn duy trì khuôn khổ bình thường trong những hoàn cảnh bất bình thường”

Phóng viên: Điện Kremlin đang tìm cách tước đi những nhu cầu thiết yếu nhất của người dân Ukraine — hơi ấm, ánh sáng, nước sạch, hệ thống thoát nước và giao thông. Chúng ta liên tục tự nhắc mình rằng mình không thể bị khuất phục, rằng chúng ta kiên cường, đang chống trả một cách xứng đáng, rằng chúng ta là những người khổng lồ về ý chí. Nhưng thực tế, chúng ta đã sống trong trạng thái căng thẳng triền miên suốt một thời gian dài, với còi báo động không kích suốt ngày đêm, những vụ tấn công, tin tức kinh hoàng, mệt mỏi mãn tính và mất ngủ.

Mỗi ngày đối với chúng ta giống như một cuộc xổ số rùng rợn, một trò chơi với tử thần, bởi không thể cứ chạy vào hầm trú ẩn mãi được. Làm sao để không bị nỗi hoảng loạn đang bao trùm nhiều người nhấn chìm? Làm sao tiếp tục chịu đựng khi không ai biết tất cả sẽ kết thúc vào lúc nào? Tất nhiên, chúng ta vẫn đùa về “hố chôn tập thể”, nhưng nhiều người có cảm giác như mình đang đứng ngay bên miệng hố ấy.

Svitlana Chunikhina: Tôi không nghĩ hoàn toàn như vậy. Ngược lại, những điều kiện sống ngày càng xấu đi buộc chúng ta phải huy động sức lực và thích nghi để tồn tại, chứ không phải đầu hàng.

Dĩ nhiên, hoàn cảnh mỗi người khác nhau. Đôi khi, một người phải đối mặt với tai họa vượt quá sức chịu đựng của họ. Nhưng nếu lấy một xu hướng chung làm cơ sở phân tích, thì đó chính là khát vọng sống còn bằng mọi giá. Tôi không thấy khát vọng ấy đã rời bỏ chúng ta.

Phóng viên: Sống sót là nhiệm vụ quan trọng nhất của chúng ta lúc này.

Svitlana Chunikhina: Chúng ta không có lựa chọn nào khác ngoài việc đấu tranh để bảo vệ mạng sống của mình, của những người thân yêu và tìm cách tồn tại.

Điều đó không có nghĩa là những điều kiện chúng ta đang sống có thể chấp nhận được. Không, chúng thực sự vô cùng khắc nghiệt và rất khó chịu đựng. Nhưng chúng ta buộc phải tiếp tục. Những lựa chọn thay thế có thể còn tồi tệ hơn — bỏ chạy, rơi vào trầm cảm hoặc đi đến chỗ không còn tồn tại. Rất ít người chủ động lựa chọn sự biến mất của chính mình.

Theo tôi, điều giúp chúng ta đứng vững là hai điều.

Một mặt, chúng ta hiểu rằng mình không biết cuộc chiến sẽ kết thúc khi nào, bằng kịch bản nào và với kết quả ra sao.

Mặt khác, chúng ta biết chắc quân đội Ukraine vẫn có khả năng chống trả, đang phát triển và không ngừng nâng cao sức mạnh. Chúng ta hiểu rằng mình không hoàn toàn bất lực, không phải là nạn nhân bị tê liệt chỉ biết hứng chịu những đòn tấn công. Chúng ta vẫn có thể kháng cự và đánh trả. Dĩ nhiên, chưa thể giáng những đòn mang tính quyết định, nhưng chúng ta vẫn có khả năng đáp trả.

Chính thực tế đó đóng vai trò vô cùng quan trọng, giúp chúng ta tiếp tục bám trụ và tránh xa cái “hố chôn tập thể” mà nhiều người lo sợ.

Nếu — và chỉ khi — chúng ta nhận thấy quân đội đã bị đánh bại, tiềm lực quân sự bị phá hủy, không còn phương tiện chiến đấu và lực lượng đối phương hoàn toàn áp đảo, khi ấy tình hình sẽ khác. Nguy cơ sẽ gia tăng, dù không nhất thiết đồng nghĩa với việc mọi thứ đều tuyệt vọng.

Phóng viên: Trong những tháng đầu sau khi Nga mở cuộc xâm lược toàn diện, sau mỗi đợt tấn công, chúng ta đều gọi điện cho nhau: “Bạn thế nào? Có ổn không? Vừa rồi tiếng nổ lớn lắm phải không?”. Bây giờ, những cuộc gọi như vậy gần như không còn. Các nhà tâm lý học gọi phản ứng xa cách này là tình trạng tê liệt cảm xúc. Chúng ta đã trở nên thờ ơ và chai sạn hơn sao?

Svitlana Chunikhina: Có lẽ những phản ứng mạnh mẽ của chúng ta đã giảm đi, bởi cường độ đau khổ quá lớn. Chúng ta không thể phản ứng trước mỗi sự việc như trước đây, nếu không sẽ không thể chịu đựng nổi.

Nhưng liệu chúng ta đã trở nên chai sạn hơn chưa? Theo tôi, nên đặt một câu hỏi khác: tình đoàn kết và khả năng cùng nhau hành động khi cần thiết, hình thành phản ứng tập thể trước các mối đe dọa, có bị phá vỡ hay không?

Đúng là tình đoàn kết hiện nay không còn mãnh liệt và đầy hưng phấn như những ngày đầu của cuộc xâm lược toàn diện.

Những điểm bất đồng trước đây dường như bị che khuất thì nay đã bộc lộ rõ. Chúng ta nhìn thấy ai có thái độ thế nào đối với khả năng đàm phán, việc sử dụng tiếng Nga, vấn đề động viên quân sự và nhiều vấn đề khác.

Tuy nhiên, phản ứng tập thể trước mối đe dọa vẫn tồn tại, và phản ứng ấy chính là sự kháng cự. Chúng ta vẫn xem cuộc chiến này là thách thức chung của cả đất nước.

Cấu trúc xã hội chưa bị phá hủy. Chúng ta vẫn duy trì được sự gắn kết, khả năng hợp tác, cùng hành động và lập kế hoạch. Tôi không chắc mức độ ấy đã đủ hay chưa, nhưng các thiết chế vẫn hoạt động, đời sống thường nhật vẫn tiếp diễn và trật tự xã hội vẫn được duy trì.

Nói cách khác, phần lớn người dân vẫn hành xử tương đối bình thường. Điều đó cho thấy chúng ta vẫn giữ được khuôn khổ bình thường trong những hoàn cảnh bất bình thường, đồng thời vẫn cảm nhận mình là những cá nhân có nhu cầu riêng và là một phần của cộng đồng.

Làm thế nào để giữ được nhân tính giữa chiến tranh?

Phóng viên: Giờ đây, chúng ta rất dễ bị tổn thương. Căng thẳng tích tụ ngày càng nhiều. Nhiều người có biểu hiện của rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD). Chúng ta nổi nóng với người thân chỉ vì những chuyện nhỏ nhặt đến mức sau đó phải xấu hổ. Làm sao để không đánh mất những giá trị cốt lõi và vẫn giữ được nhân tính trong hoàn cảnh khủng khiếp này?

Svitlana Chunikhina: Tức giận, nổi nóng, đôi khi phản ứng không công bằng — những điều đó chắc chắn không có nghĩa là chúng ta không còn là con người.

Giữ được nhân tính không có nghĩa là không được cảm nhận bất cứ điều gì, chẳng hạn như đau đớn, hoặc không được phản ứng trước cảm giác bất lực của chính mình.

Tất cả những điều ấy đều rất con người.

Theo tôi, khát vọng lớn nhất của chúng ta lúc này là tiếp tục kháng cự và không đánh mất mục tiêu cốt lõi khiến chúng ta phải kháng cự. Chúng ta đấu tranh để có thể sống ở Ukraine theo cách mình mong muốn, chứ không phải sống trong một đất nước mà một kẻ nào đó có thể đến và quyết định ai phải chết, ai được sống, phải sống như thế nào và được phép xem mình là ai.

Cách thức để đạt được mục tiêu ấy lại là một vấn đề khác.

Một trong những cách mà tâm lý con người sử dụng để tự bảo vệ là làm giảm cường độ cảm xúc, một dạng gây tê cảm xúc do phải tiếp xúc quá nhiều với những kích thích đau đớn. Đây là cơ chế cần thiết để bảo vệ chúng ta khỏi những cú sốc.

Nhưng liệu chúng ta có nên đòi hỏi bản thân phải luôn kiềm chế cảm xúc khi đang đau đớn và không còn sức chịu đựng?

Trong giới hạn mà chúng ta có thể chịu đựng được, hãy cho phép mình trải nghiệm những cảm xúc ấy. Đó là phản ứng của một con người còn sống trước những hoàn cảnh kinh hoàng. Những cảm xúc ấy rất nặng nề, nhưng hoàn toàn tự nhiên.

Điều đó không có nghĩa là chúng ta ngừng làm người. Ngược lại, nó cho thấy chúng ta vẫn giữ được khả năng cảm nhận và vẫn mong đợi điều gì đó từ nhau.

Nếu chúng ta quát tháo nhau, thì suy cho cùng, điều đó cũng có nghĩa là chúng ta vẫn mong muốn điều gì đó ở người khác, vẫn chưa hoàn toàn thờ ơ với họ. Dù sự quan tâm ấy được thể hiện theo hướng tiêu cực, thì nó vẫn là một dạng quan tâm.

Vì vậy, chúng ta cần điều chỉnh những kỳ vọng của mình đối với bản thân và những người xung quanh.

Phóng viên: Theo bà, đâu là những dấu hiệu cho thấy tình hình đã trở nên nguy cấp và chiến tranh thực sự đã bẻ gãy tinh thần chúng ta?

Svitlana Chunikhina: Theo tôi, mối nguy thực sự xuất hiện khi chúng ta đi đến kết luận rằng mình không còn nơi nào để chạy trốn, rằng sự kháng cự là vô nghĩa và chúng ta không thể tiếp tục chống trả nữa, rằng phải tìm cách cứu lấy bản thân và những người thân yêu.

Khi ấy, sự gắn kết cộng đồng sẽ tan rã, và những hậu quả có thể trở nên khủng khiếp, vượt ngoài khả năng kiểm soát.

Rõ ràng, tình yêu thương vô điều kiện, rộng khắp dành cho những người xung quanh hiện nay không còn như trong những tháng đầu của cuộc chiến toàn diện. Tất cả chúng ta đều hiểu rằng mỗi người trải qua chiến tranh theo một cách khác nhau và phải trả những cái giá khác nhau.

Có người vượt qua hoàn cảnh dễ dàng hơn, một phần nhờ vào những người khác, trong khi có người phải chịu đựng khó khăn và đau khổ nhiều hơn.

Nhưng chừng nào chúng ta còn duy trì được tinh thần đoàn kết, thậm chí là ý thức cộng đồng — tức đặt lợi ích chung ở vị trí ưu tiên hơn những lợi ích ích kỷ của cá nhân — thì sự kháng cự vẫn sẽ tiếp diễn.

Có thể thực sự quen với cuộc sống kinh hoàng này không?

Phóng viên: Một trong những chức năng cơ bản của tâm lý là thích nghi với điều kiện mới. Người ta thường nói con người có thể quen với mọi thứ. Dĩ nhiên, chúng ta đã phần nào thích nghi, nhưng liệu có thể thực sự quen với những điều kinh hoàng đang diễn ra hay không?

Svitlana Chunikhina: Cần làm rõ “quen” ở đây có nghĩa là gì.

Nếu có nghĩa là thích nghi, tiếp tục đáp ứng những nhu cầu cơ bản trong điều kiện vô cùng khó khăn, thì chúng ta có thể làm được.

Chúng ta có thể học cách không phản ứng thái quá, sàng lọc những nguy cơ và không chạy vào hầm trú bom mỗi khi nghe còi báo động. Chúng ta cũng có thể chấp nhận thực tế rằng mình không thể bảo đảm an toàn tuyệt đối cho bản thân, bởi an toàn trong hoàn cảnh này phần nhiều là vấn đề xác suất.

Đơn giản là một thái độ có phần định mệnh sẽ xuất hiện: “Nếu nó giết mình thì đành chịu”.

Nhưng bình thường hóa tình trạng này, coi đó là cách cuộc sống của chúng ta phải diễn ra từ nay về sau, thì đương nhiên không thể và cũng không nên làm như vậy.

Và điều đó cũng sẽ không xảy ra. Tất cả chúng ta đều hiểu rằng mình đang sống trong những hoàn cảnh bất thường và nóng lòng chờ đợi ngày bầu trời bình yên, để cuối cùng có thể hít thở mà không còn phải siết chặt nắm tay và nghiến chặt hàm vì căng thẳng.

Phóng viên: Hiện nay, có những người đi xem nhà hát, triển lãm, tham quan và đến quán cà phê thường xuyên hơn trước khi chiến tranh toàn diện nổ ra. Họ nói: “Hôm nay còn sống thì cứ sống, ngày mai có thể không còn nữa”.

Những người khác lại cho rằng như vậy là vô đạo đức: “Người ta đang chết ngoài kia, sao còn có thể đi xem biểu diễn?”. Họ trì hoãn cuộc sống của mình cho đến một ngày nào đó trong tương lai.

Svitlana Chunikhina: Những người vẫn cho phép bản thân sống trọn vẹn ngày hôm nay, bất chấp mọi hoàn cảnh, nhìn chung có triển vọng tốt hơn về mặt giảm thiểu những hậu quả tâm lý do chiến tranh gây ra.

Ngược lại, những người tự cấm đoán bản thân trải nghiệm bất kỳ cảm xúc tích cực nào nếu chúng không liên quan trực tiếp đến diễn biến chiến tranh, rồi trì hoãn cuộc sống đến một thời điểm tương lai, đang đặt sức khỏe, năng lực, khả năng lao động và mức độ hoạt động bình thường của mình vào tình thế rủi ro.

Dĩ nhiên, mỗi người có hoàn cảnh riêng, và đôi khi việc vui chơi hay tận hưởng niềm vui thực sự có thể không phù hợp.

Nhưng nếu nói một cách khái quát về việc tự cấm đoán bản thân, tự nguyện từ bỏ những cảm xúc tích cực, thì đó chính là sự phản bội sức sống của chính mình, làm suy yếu khả năng phục hồi và sức bền tinh thần mà chúng ta đang vô cùng cần thiết lúc này.

“Trump dễ dàng phá hủy các thiết chế, truyền thống, thông lệ, quan hệ, hy vọng và triển vọng — bất cứ thứ gì”

Phóng viên: Chúng ta hãy chuyển sang những vấn đề toàn cầu của nhân loại. Thế giới đang lao đi với tốc độ chóng mặt mà không ai biết sẽ dẫn đến đâu.

Nhiều người tin rằng một phần nguyên nhân là chính trị thế giới hiện nay bị chi phối bởi ba ông già mất trí: Trump, Tập Cận Bình và Putin. Nhưng cách nhìn đó có lẽ quá đơn giản.

Hãy bắt đầu với Putin. Ngày 9/5, chúng ta chứng kiến một “nhà độc tài Điện Kremlin” có vẻ bối rối, người mà trước đó Tổng thống Zelensky được mô tả là đã “cho phép” tổ chức cuộc duyệt binh tại Quảng trường Đỏ.

Thế nhưng, trong màn trình diễn gần đây tại Valdai, Putin lại thể hiện sự hung hăng và tự tin, phồng má, nói về khẩu súng treo trên tường rồi nhất định sẽ khai hỏa. Đại ý là: “Hãy nhận lấy lựu đạn này, tên phát xít, từ người lính Xô viết”. Hành vi của ông ta thay đổi rất rõ rệt.

Svitlana Chunikhina: Chúng ta cảm nhận nguyên nhân của sự thay đổi ấy mỗi ngày, bởi khả năng quân đội Nga gây tổn thất cho các thành phố và người dân Ukraine đã gia tăng đáng kể. Tôi muốn nói đến các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái phản lực và tên lửa đạn đạo.

Rõ ràng, ông ta có được sự thỏa mãn khi gây đau đớn cho người khác. Điều đó tiếp thêm động lực cho ông ta.

Phóng viên: Bà cũng cho rằng Putin là một kẻ bạo dâm?

Svitlana Chunikhina: Trước hết, Putin là một người có đặc điểm tâm thần thái nhân cách, hay psychopath. Theo cách diễn giải của tôi, đây là khiếm khuyết bẩm sinh, có nền tảng sinh học thần kinh, biểu hiện qua sự lạnh lùng về cảm xúc và tính tàn nhẫn. Tuy nhiên, rõ ràng cũng có yếu tố bạo dâm trong đó.

Tôi cho rằng ông ta hiểu cuộc chiến đang diễn ra hoàn toàn không theo cách mình mong muốn và không giống những gì ông ta lớn tiếng tuyên bố trước công chúng.

Chiến tranh kéo dài, trong khi Putin không có đòn bẩy rõ ràng nào để nhanh chóng chấm dứt nó. Vì vậy, sức tàn phá ngày càng tăng của các loại vũ khí Nga đem lại cho ông ta một bằng chứng trực quan rằng quân đội Nga vẫn có khả năng hành động hiệu quả.

Tôi nghĩ Putin cũng đang bị cuốn vào vòng xoáy tuyệt vọng và hy vọng giống như chúng ta, luôn tìm kiếm con đường giáng đòn thất bại cuối cùng lên đối phương.

Đối với Putin — chứ không phải đối với nước Nga — cái giá của cuộc chiến này cao đến mức tối đa: chiến thắng hoặc cái chết. Chúng ta chỉ có thể hình dung ông ta sợ hãi đến mức nào.

Phóng viên: Tại sao bà cho rằng Putin dễ bị tổn thương?

Svitlana Chunikhina: Bởi vì gần đây ông ta liên tục nói chuyện như thể miệng bị khô.

Phóng viên: Điều đó cho thấy điều gì?

Svitlana Chunikhina: Nó có thể là dấu hiệu của sự kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, hệ thống chịu trách nhiệm về phản ứng “chiến đấu hoặc bỏ chạy”.

Khi gặp nguy hiểm, cơ thể không cần ưu tiên những quá trình như tiêu hóa. Thay vào đó, nó cần bơm nhiều máu hơn qua tim và cơ bắp. Vì vậy, lượng nước bọt tiết ra giảm xuống, khiến những người lo lắng khi phát biểu trước công chúng thường phải uống nước.

Theo tôi, Putin hiện dường như thường xuyên ở trong trạng thái kích hoạt hệ thần kinh giao cảm. Mặc dù ông ta tỏ ra hung hăng và tự tin, cơ thể vẫn bộc lộ những dấu hiệu rõ ràng của sự lo lắng, căng thẳng và cảm nhận nguy hiểm.

Trước đây không như vậy. Chẳng hạn, khi Putin tuyên bố bắt đầu cái gọi là “chiến dịch quân sự đặc biệt” vào sáng 24/2/2022, những dấu hiệu này không rõ rệt như hiện nay. Nhưng trong những năm gần đây, chúng xuất hiện khá ổn định.

Vì thế, tôi nghĩ Putin chưa hoàn toàn mất liên hệ với thực tế. Ông ta có thể tuyên bố rằng quân đội Nga đã chiếm hàng nghìn kilômét vuông lãnh thổ Ukraine và rằng Zelensky đang được báo cáo sai tình hình, nhưng có thể ông ta vẫn biết bức tranh thực sự.

Dù vậy, tôi không thể khẳng định chắc chắn. Tôi cho rằng khả năng Putin biết tình hình thực tế là 50%, và khả năng ông ta hoàn toàn tách rời thực tế cũng là 50%.

Putin kỳ vọng quân đội Nga sẽ giáng một đòn quyết định trong mùa đông này, sau đó Ukraine sẽ đầu hàng. Không ai biết điều gì sẽ xảy ra. Cũng không ai biết Putin sẽ phản ứng thế nào nếu những kế hoạch ấy một lần nữa thất bại.

Phóng viên: Tuyến đầu của Ukraine chưa sụp đổ và người Ukraine không có ý định đầu hàng. Vậy Putin còn lựa chọn gì nếu ông ta quyết tâm đi đến cùng? Mặc dù ông Tập Cận Bình không cho phép sử dụng vũ khí hạt nhân, dường như Putin vẫn muốn đưa tay về phía nút bấm đỏ. Ông ta có thực sự dám nhấn nút đó không?

Svitlana Chunikhina: Tôi nghĩ điều quyết định là ông ta đánh giá cái giá phải trả đối với bản thân như thế nào.

Nếu hiểu rằng chắc chắn sẽ phải hứng chịu đòn đáp trả không thể tránh khỏi, ông ta sẽ không làm vậy. Nhưng nếu đi đến kết luận rằng mình có thể hành động mà không bị trừng phạt, thì ông ta chắc chắn sẽ nhấn nút. Điều đó gần như không cần phải nghi ngờ.

Phóng viên: Xung quanh Putin là những người thông minh và dày dạn kinh nghiệm như Ushakov, Lavrov, Kiriyenko cùng nhiều người khác. Họ chắc chắn không phải những kẻ ngốc. Theo bà, liệu trong số đó có ai sẽ có ngày hỏi ông chủ: “Thưa sếp, có khi nào chúng ta đã đi sai đường?”. Họ có đủ khả năng nói thẳng với Putin rằng nước Nga đang hành động như một thế lực hoàn toàn xấu xa hay không? Chẳng lẽ chính họ không hiểu điều đó?

Svitlana Chunikhina: Có lẽ mọi chuyện được nhìn nhận theo một cách hoàn toàn khác.

Họ xem thế giới như một bàn cờ, nơi các thế lực đang chơi không công bằng với nước Nga. Họ tin rằng Nga bị bao vây, nhưng đã đứng dậy sau khi bị quật ngã và cuối cùng bắt đầu đáp trả, trong khi phương Tây yếu đuối và đạo đức giả.

Họ thực sự tin vào điều đó.

Vậy họ nhìn nhận những nỗi kinh hoàng mà Nga gây ra, nhân danh chính họ, như thế nào? Chẳng hạn, Nga đã san phẳng Aleppo ở Syria. Nhưng điều đó không gây ra bất kỳ sự day dứt đạo đức nào đối với họ. Trái lại, họ xem đó là sự thể hiện sức mạnh.

Hiện nay cũng vậy.

Điều kinh hoàng nhất đối với họ là một lần nữa rơi vào tình thế thất bại và ô nhục lịch sử như những gì họ từng chứng kiến trong thập niên 1990 — và giờ đây họ hình dung viễn cảnh ấy theo cách phóng đại hơn nữa.

Đối với họ, điều đó không thể chịu đựng nổi. Họ muốn tránh bằng mọi giá. Đó chính là điểm đồng thuận giữa họ. Và đó cũng là vấn đề.

Phóng viên: Họ coi mình là những đại kiện tướng trên bàn cờ ấy sao?

Svitlana Chunikhina: Chắc chắn là như vậy. Họ có cảm giác mình vượt trội hơn người khác một cách tuyệt đối. Tôi dùng từ tiếng Nga “превосходство” vì rất khó tìm được một từ tiếng Ukraine tương đương hoàn toàn. Trong trải nghiệm lịch sử của chúng tôi, việc hả hê vì mình vượt trội hơn một dân tộc khác không phải là trạng thái tương tự.

Họ cảm thấy mình có sự vượt trội ấy. Và đáng tiếc, nhìn vào cách các đối tác phương Tây — hay đúng hơn, những đối thủ của họ — phản ứng trước các hành động đó, cảm giác vượt trội ấy dường như không hoàn toàn vô căn cứ trong mắt họ.

Trump là người như thế nào? “Ông ta dễ dàng phá hủy mọi thứ”

Phóng viên: Trump đang sống trong thế giới quan nào? Ông ta từng tự nhận: “Tôi là người có trí tuệ ở mức rất cao, một trong những người thông minh nhất thế giới”.

Tôi xin dẫn lại một đoạn từ tờ Dzerkalo Tyzhnia: “Cuốn sách duy nhất thực sự phản ánh Donald Trump có lẽ nên mang tên ‘Nghệ thuật làm mất giá trị’. Ông ta tự tin làm giảm giá trị tất cả những gì từng làm nên danh tiếng của nước Mỹ: vị thế địa chính trị, ngoại giao, các giá trị dân chủ, hình ảnh liêm chính, ảnh hưởng thương mại quốc tế, sức mạnh quân sự và cuối cùng là sự bảo đảm bảo vệ lợi ích của Mỹ. Tai họa của họ không phải là tai họa của chúng ta. Nhưng vấn đề của chúng ta và các đối tác là sự suy yếu trên nhiều phương diện của nước Mỹ hiện nay vẫn bị phớt lờ. Nhà vua không mặc quần áo, nhưng đoàn rước vẫn tiếp tục, đám đông vẫn trầm trồ trước bộ trang phục tinh xảo, còn những người hầu cận vẫn nâng một chiếc đuôi áo tưởng tượng”.

Tôi đã đọc nhiều sách của Trump và viết về ông ta. Rõ ràng, trước hết ông ta quan tâm đến tiền bạc. Theo bà, Trump thực sự là người như thế nào?

Svitlana Chunikhina: Trump chắc chắn không phải một nhà chiến lược. Tôi thậm chí cũng không cho rằng tiền bạc là điều duy nhất ông ta quan tâm.

Trump chỉ quan tâm đến chính bản thân mình.

Ông ta bị thôi thúc phải thỏa mãn lòng tự ái ái kỷ của mình: lúc nào cũng phải là người vĩ đại nhất, cao quý nhất, giàu nhất, đẹp nhất và thông minh nhất. Đó là niềm đam mê duy nhất của ông ta.

Tiền bạc, dĩ nhiên, là con đường dễ dàng nhất để tạo ra vẻ ngoài của tất cả những điều “nhất” ấy.

Dưới tác động của quyền lực và những thành công chính trị — ít nhất là chiến thắng trong bầu cử — tính ái kỷ của Trump nhanh chóng chuyển thành hội chứng hubris.

Thuật ngữ này bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp, có nghĩa là sự ngạo mạn và kiêu căng quá mức. Đây là trạng thái biến đổi tâm lý mắc phải, có thể xuất hiện ở các chính trị gia và nhà lãnh đạo khi họ nắm quyền lực trong thời gian dài.

Ông ta hoàn toàn ích kỷ, nhưng theo một nghĩa rất hẹp.

Sự ích kỷ của các chính trị gia thường đi kèm với việc họ đồng nhất bản thân với dân tộc mình. Nhưng ở Trump, mối quan hệ này có vẻ rất khác thường.

Không thể nói rằng ông ta thực sự đồng nhất mình với dân tộc Mỹ, suy nghĩ vì dân tộc Mỹ và hành động nhân danh dân tộc Mỹ. Mặc dù việc ông ta liên tục muốn đổi tên các lục địa, eo biển và vùng biển theo tên nước Mỹ phần nào gợi lên điều đó.

Theo tôi, ngược lại, Trump đang chiếm hữu nước Mỹ như một công cụ phục vụ cho điều mà ông ta theo đuổi suốt cuộc đời: tôn vinh chính mình.

Ông ta không nâng tầm bản thân lên ngang tầm nước Mỹ, mà kéo nước Mỹ xuống ngang tầm của mình.

Vì thế, dĩ nhiên chúng ta có thể cảm thấy xấu hổ thay cho nước Mỹ, nhưng may mắn thay, đó không phải đất nước của chúng ta.

Chúng ta đang chứng kiến Trump dễ dàng phá hủy các thiết chế, truyền thống, thông lệ, quan hệ, hy vọng, triển vọng — bất cứ thứ gì.

Phóng viên: Còn ông Tập Cận Bình thì sao? Chúng ta có rất ít thông tin về ông ta. Người ta biết rằng ông ta có khả năng kiên nhẫn chờ đợi. Nhưng xét thuần túy dưới góc độ tâm lý học, đây là kiểu người như thế nào?

Svitlana Chunikhina: Tôi không phải chuyên gia nghiên cứu Trung Quốc. Tuy nhiên, tôi nhìn ông Tập như một người đã phá vỡ truyền thống kéo dài nhiều năm do chính Đảng Cộng sản Trung Quốc thiết lập, theo đó giới hạn việc giữ chức vụ lãnh đạo cao nhất ở hai nhiệm kỳ.

Điều đó có nghĩa là ông ta đã không vượt qua được thử thách của quyền lực. Suy cho cùng, quyền lực đã cám dỗ ông ta.

Ở khía cạnh này, ông Tập hoàn toàn phù hợp với bộ ba lãnh đạo gồm Putin, Trump và chính ông ta — những người coi quyền lực là ưu tiên tuyệt đối và giá trị tuyệt đối.

Thế giới của chúng ta hiện nằm trong tay những người đàn ông bị ám ảnh bởi quyền lực cá nhân. Đối với họ, quyền lực chắc chắn có giá trị hơn bất cứ thứ gì khác trên hành tinh này.

Điều đó rõ ràng vô cùng nguy hiểm.

“Zelensky bị tha hóa bởi quyền lực không giới hạn, không có thời hạn kết thúc”

Phóng viên: Zelensky đã thay đổi rất nhiều trong gần năm năm qua.

Svitlana Chunikhina: Thứ nhất, ông ấy đã mệt mỏi.

Thứ hai, dường như ông ấy đã đánh mất phần nào hào quang về tính chính nghĩa đạo đức mà trong một thời gian dài ông có thể dựa vào với tư cách người lãnh đạo dũng cảm của một dân tộc dũng cảm.

Khi đứng đầu cuộc đấu tranh quyết liệt của Ukraine chống lại cuộc xâm lược của Nga, Zelensky chắc chắn có ưu thế đạo đức so với phần lớn các chính trị gia trên thế giới.

Nhưng hiện nay, ông ấy không còn có được quyền đại diện cho tiếng nói của toàn thể người Ukraine với tính chính đáng đạo đức tuyệt đối như trước.

Dù vậy, về vấn đề cốt lõi — ý chí kháng cự sự xâm lược của Nga của người dân Ukraine và việc họ tiếp tục trao cho Volodymyr Zelensky quyền hạn của Tổng tư lệnh tối cao — thì không có gì thay đổi về nguyên tắc.

Thứ ba, quyền lực không giới hạn và không có thời hạn kết thúc đang làm ông ấy tha hóa.

Zelensky sẽ tiếp tục giữ chức tổng thống chừng nào chiến tranh còn diễn ra. Phía trước ông là những năm nắm giữ chức vụ cao nhất được bảo đảm và bảo vệ bởi hoàn cảnh hiện tại.

Dĩ nhiên, ông ấy vẫn gặp nguy hiểm vì các cơ quan tình báo Nga đang săn lùng ông, và có thể không chỉ riêng Nga. Ông ấy lo sợ cho tính mạng của mình.

Đôi khi Trump cũng gây sức ép, yêu cầu ông nhường vị trí cho một chính trị gia khác. Nhưng Zelensky hiện vẫn có một lớp áo giáp chính trị bảo vệ mình.

Trong số các nhà lãnh đạo Ukraine trước đây, ai từng có lớp áo giáp như vậy? Không ai cả.

Tất cả đều phải liên tục đấu đá chính trị, sử dụng thủ đoạn, tranh giành ảnh hưởng và đối mặt với những đối thủ thách thức quyền lực của họ.

Còn Zelensky hiện không có ai đủ sức trực tiếp tranh giành quyền lực với ông.

Ông ấy đã trải qua lửa và nước, nhưng chưa vượt qua được thử thách của danh vọng và quyền lực.

Ông ấy đã đứng vững trong một thời gian dài. Nhưng năm 2025 trở thành giai đoạn bước ngoặt đầy khó khăn đối với Ukraine trên mọi phương diện: tình hình chiến trường xấu đi, trong khi sức ép từ Trump vô cùng dữ dội.

Tôi có cảm giác rằng khi ấy Zelensky đã phần nào suy sụp về mặt tinh thần.

Ông ấy đã vượt qua những thử thách đó và thậm chí còn giúp xoay chuyển tình thế theo hướng có lợi hơn cho Ukraine. Không phải chỉ nhờ riêng ông ấy, nhưng dù sao cũng có vai trò dẫn dắt của ông.

Hiện nay, hệ thống vẫn đang vận hành. Tạ ơn Chúa vì điều đó.

Phóng viên: Nhiều nhà phân tích từng hy vọng việc Budanov chuyển đến Văn phòng Tổng thống trên phố Bankova sẽ tạo ra thay đổi. Nhưng dường như chưa có điều gì đáng chú ý xảy ra. Trước đây là bộ đôi Zelensky – Yermak, còn với Budanov thì không có một bộ đôi tương tự. Có phải tôi cảm nhận sai không?

Svitlana Chunikhina: Tôi cũng có cảm giác như vậy.

Có vẻ Ukraine không được điều hành theo mô hình song hành, trong đó một người vừa đạp bàn đạp vừa điều khiển tay lái. Giờ đây, chúng ta có thể giả định rằng vấn đề không chỉ nằm ở Yermak.

Bản thân hệ thống quyền lực của chúng ta cũng mang tính cá nhân hóa.

Điện Kremlin muốn làm suy sụp tinh thần người Ukraine để buộc họ chấp nhận đầu hàng?

Phóng viên: Tạp chí The Economist, dẫn nguồn tin trong chính quyền Ukraine, cho rằng chiến dịch của Điện Kremlin nhằm vào Kyiv có thể gồm ba thành phần: các cuộc không kích quy mô lớn, hoạt động phá hoại và những nỗ lực gây hỗn loạn về chính trị cũng như xã hội.

Putin hy vọng tâm lý người Ukraine sẽ không chịu đựng nổi, khiến họ bắt đầu yêu cầu chính quyền đầu hàng dưới khẩu hiệu “chúng ta muốn hòa bình”.

Hiện nay, một số chính trị gia như Honcharenko, Terekhov, Hetmantsev và Buzhansky đang tích cực kêu gọi đàm phán với Nga và chấp nhận một số nhượng bộ. Điều này khiến người ta nhớ đến câu nói nổi tiếng của Golda Meir: “Không thể thương lượng hòa bình với kẻ đến để giết bạn”.

Nhà phân tích Oleksiy Kopytko gần đây viết rằng cơ sở cho sự xói mòn từ bên trong đang mở rộng. Các chuyên gia cho rằng những sáng kiến của các chính trị gia này là phép thử đối với sức bền của xã hội Ukraine.

Theo bà, chúng ta có vượt qua được phép thử ấy không?

Svitlana Chunikhina: Tôi cho rằng đây là mối nguy hiểm còn lớn hơn cả những cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái mà chúng ta chứng kiến mỗi ngày.

Khi bị pháo kích, chúng ta ít nhiều biết phải hành động như thế nào và có thể tự đưa ra những quyết định cần thiết.

Nhưng trong vấn đề đàm phán, người dân Ukraine hoàn toàn bất lực.

Chính vì thế, việc lợi dụng sự mệt mỏi cùng cực của người Ukraine vì chiến tranh và thổi phồng những hy vọng hão huyền rằng có thể thương lượng để chấm dứt chiến tranh là hành động hết sức xảo quyệt.

Rõ ràng, hiện nay chưa nhìn thấy một con đường quân sự khả thi để kết thúc chiến tranh.

Mỗi khi chúng ta cải tiến công nghệ, Nga lại đáp trả bằng những cải tiến mạnh gấp đôi. Quá trình này có thể kéo dài vô tận.

Trên bộ, đôi bên vẫn có những hoạt động phản công, nhưng cho đến nay, cả quân đội Ukraine lẫn quân đội đối phương đều chưa thể đạt được một bước đột phá đáng kể. May mắn là phía Nga cũng chưa làm được điều đó.

Vậy chúng ta sẽ kết thúc cuộc chiến này bằng cách nào? Không ai biết.

Các đối tác phương Tây có thể gây sức ép mạnh hơn đối với Putin bằng cách mở rộng các biện pháp trừng phạt và thể hiện quyết tâm lớn hơn trong việc đáp trả những hành động gây hấn hỗn hợp. Nhưng họ vẫn hành động chủ yếu theo những gì họ cho là có lợi nhất cho chính mình.

Rất khó để chấp nhận giả thiết rằng cuộc chiến này sẽ kéo dài vô tận. Chính vì vậy, ý tưởng đàm phán đánh trúng điểm yếu dễ bị tổn thương nhất của xã hội chúng ta: hy vọng rằng hòa bình có thể đến trong thời gian ngắn.

Phóng viên: Nhà tâm lý học Oleh Pokalchuk gần đây viết trên tờ Dzerkalo Tyzhnia: “Mục tiêu chính của kẻ thù hiện nay là biến sự mệt mỏi tự nhiên của con người thành nỗi tuyệt vọng hoàn toàn, rồi bán cho chúng ta ý tưởng rằng cần phải hòa giải bằng mọi giá”.

Svitlana Chunikhina: Vấn đề không phải là không thể đàm phán hay không nên thương lượng. Chúng ta cần đàm phán. Đàm phán thực sự mở ra con đường giải quyết xung đột.

Vấn đề là hiện nay Ukraine không có đối tác thực sự để thương lượng. Phía bên kia đơn giản là không tồn tại với tư cách một bên sẵn sàng đàm phán thực chất.

Khi không có đối tác ở phía bên kia, mọi lời trách móc lại quay vào nội bộ Ukraine. Người ta bắt đầu nói như thể có ai đó trong chúng ta không muốn thỏa thuận, cố tình kéo dài chiến tranh hoặc đang hưởng lợi từ cuộc chiến.

Ông hiểu vấn đề chứ? Khuấy động chủ đề này cực kỳ nguy hiểm. Người ta rất dễ nhầm lẫn ai là kẻ xâm lược và ai là nạn nhân của hành động xâm lược.

Các điều kiện hòa bình mà Ukraine đưa ra đã thay đổi nhiều lần. Chúng ta đã thử đề xuất phương án này, phương án khác, kế hoạch gồm những nhóm điều khoản khác nhau.

Zelensky là người rất sáng tạo trong việc xây dựng các công thức hòa bình, có lẽ hơn bất kỳ ai khác. Ông ấy từng đề xuất ngừng bắn trong lĩnh vực năng lượng, thỏa thuận về ngũ cốc, ngừng bắn dịp Phục sinh và nhiều sáng kiến khác.

Ông ấy đã đưa ra rất nhiều ý tưởng về những điều kiện hòa bình mà Ukraine có thể đề xuất với Nga để phía Nga chịu bắt đầu đối thoại.

Nhưng các yêu cầu của Putin từ năm 2022 đến nay vẫn không thay đổi.

Ông ta nói với Zelensky đại ý: “Hãy đến Moskva và ký văn kiện đầu hàng”. Đó là lập trường đàm phán duy nhất của Putin.

Điều duy nhất thay đổi là tại các cuộc đàm phán ở Istanbul hồi tháng 3, Nga chưa đưa ra tối hậu thư yêu cầu Ukraine phải trao trả bốn tỉnh mà Moskva đã đưa vào hiến pháp của mình. Giờ đây, yêu sách đó lại trở thành một vấn đề mới.

Nói cách khác, mọi thứ chỉ đang đi theo chiều hướng xấu hơn.

Phóng viên: Gần đây, có người viết trên Facebook rằng đối thoại viên chính của Putin chính là bản thân ông ta. Putin liên tục tự giải thích với chính mình vì sao ông ta tấn công Ukraine.

Nhà bình luận Oleksandr Nevzorov đã nhận xét rất sắc bén: “Putin mãi lẩm bẩm lặp đi lặp lại một điều. Ông ta hoàn toàn không cảm nhận được tuổi tác cũng như thời điểm lịch sử. Ông ta không hiểu hậu quả từ những ham muốn và hành động của mình. Không chỉ Nga tiếp tục cuộc tàn sát vô tận và vô ích, mà vị tổng thống bệnh hoạn của nước này còn bóp nghẹt tất cả mọi người bằng những ảo tưởng không thể chịu nổi, liên tục lặp lại chúng đến hàng nghìn lần. Mọi thứ đều nhợt nhạt, mờ nhạt và dối trá. Điều kỳ lạ ở Putin là ông ta chẳng có gì đặc biệt — một con người tẻ nhạt, mờ nhạt và hoàn toàn không có cá tính”.

Svitlana Chunikhina: Putin không chịu lùi bước. Và đây không chỉ là đặc điểm riêng của ông ta. Người Nga luôn hành động theo cách đó.

Chiến thuật đàm phán của họ là không nhúc nhích dù chỉ một bước. Thỏa hiệp là điều không thể chấp nhận đối với họ.

Tôi xin nhắc lại: hiện nay, bên duy nhất thực sự tiến hành đàm phán là Ukraine. Chúng ta có thể thương lượng với người châu Âu về một số vấn đề và phần nào với người Mỹ. Đó là những cuộc đàm phán diễn ra trong nội bộ cộng đồng phương Tây.

Còn Nga không xuất hiện tại bàn đàm phán. Và họ sẽ không xuất hiện.

Putin phát động chiến tranh để đạt được các mục tiêu của mình ở mức tối đa, chứ không phải để nhượng bộ một phần những mục tiêu đó thông qua thương lượng.

Nuôi dưỡng những hy vọng hão huyền trong lòng những người dân đã kiệt sức vì chiến tranh là hành động thấp hèn và nguy hiểm.

Làm thế nào để tìm lại sức mạnh trong mùa đông khắc nghiệt sắp tới?

Phóng viên: Tất cả chúng ta cần tiếp tục đứng vững và hỗ trợ người thân, bạn bè, đồng nghiệp và hàng xóm. Phía trước là một mùa đông vô cùng khó khăn. Tuy nhiên, năm nào chúng ta cũng nghe những lời cảnh báo như vậy.

Chúng ta đang sống trong tình trạng bất định, điều đó khiến con người kiệt sức. Nhưng chúng ta vẫn phải bước tiếp, bởi không còn con đường nào khác.

Vậy chúng ta lấy sức mạnh ở đâu để tiếp tục kháng cự, làm những việc có ích cho đất nước, quyên góp cho quân đội, làm việc, giúp đỡ người khác và giải quyết các vấn đề đời sống thường ngày? Nguồn lực của chúng ta đang cạn dần.

Svitlana Chunikhina: Tôi nghĩ ở cấp độ tập thể, câu trả lời tương đối rõ ràng.

Bằng cách này hay cách khác, mỗi năm chúng ta đều chứng minh rằng bất kể mùa đông mang đến những điều kiện khó khăn đến đâu, xã hội Ukraine nhìn chung vẫn có thể tiếp tục hoạt động và thích nghi.

Chúng ta tạo ra sức kháng cự, đồng thời tìm kiếm những cơ hội và năng lực mới.

Nhưng ở cấp độ mỗi cá nhân, chúng ta cần suy nghĩ nghiêm túc về những gì đang xảy ra với bản thân: chúng ta đang lấy sức lực từ đâu và còn có thể tìm thấy nguồn sức mạnh nào khác?

Nếu bạn bắt đầu tự hỏi mình lấy đâu ra sức lực để tiếp tục sống, đó là một tín hiệu đáng lo ngại.

Bạn nhất định phải chăm sóc và hỗ trợ chính mình, bởi sức bền của tập thể được tạo nên từ từng con người cụ thể, những người mỗi ngày đều phải đưa ra quyết định đứng dậy và tiếp tục bước đi.

Nếu có một buổi sáng bạn nhận ra rằng mình không còn sức để làm điều đó nữa, hãy nhanh chóng tìm đến một người có thể giúp đỡ mình.

Phóng viên: Một người bạn của tôi nói rằng cô ấy rất xấu hổ khi tìm đến người khác để nhờ giúp đỡ: “Mọi người đều bận rộn đến mức không có thời gian, vậy mà tôi lại mò đến kể lể chuyện mất ngủ của mình”.

Cô ấy là một người mạnh mẽ, nhưng dường như đang dần gục ngã.

Svitlana Chunikhina: Nếu cô ấy tìm đến một chuyên gia, thì giúp đỡ cô ấy chính là công việc của người đó. Hỗ trợ những người đang phải đối mặt với các vấn đề cụ thể là trách nhiệm nghề nghiệp của họ.

Tôi không biết người bạn của chị, nhưng có thể hình dung rằng cô ấy nghĩ hiện nay có rất nhiều người đang chịu đựng hoàn cảnh tồi tệ hơn mình rất nhiều.

Cô ấy có lẽ cho rằng những người ấy mới thực sự cần được giúp đỡ, còn bản thân sẽ làm mất thời gian của chuyên gia chỉ vì những nhu cầu nhỏ nhặt, không đáng kể.

Nhưng biết đâu, chính cô ấy lại đang là người rất cần được giúp đỡ, thậm chí là người đang chịu đựng đau khổ nhiều nhất.

Chỉ có chuyên gia mới có thể đánh giá điều đó. Bản thân cô ấy không thể biết được. Và cô ấy sẽ không bao giờ biết nếu không tìm đến người có chuyên môn.

Một lần nữa, đó cũng là một phần trách nhiệm của chúng ta: làm cho cộng đồng của mình trở nên mạnh mẽ hơn bằng cách giúp bản thân vượt qua khó khăn theo bất kỳ cách thức phù hợp nào.

https://today.ua/494572-nash-svit-zaraz-v-rukah-cholovikiv-yaki-shibleni-na-vlasnij-vladi-politichnij-psiholog-svitlana-chunihina/

Lưu ý: Bản dịch trên phản ánh nội dung và quan điểm của người được phỏng vấn trong bài báo gốc. Những nhận định về tính cách, trạng thái tâm lý của các nhà lãnh đạo và dự đoán về diễn biến chiến tranh là ý kiến của bà Svitlana Chunikhina, không phải những kết luận đã được kiểm chứng độc lập.