Dung tích hồ bằng… 0

Tri Lễ là xã vùng cao biên giới với địa hình chủ yếu là đồi núi, thời tiết khắc nghiệt. Năm 2005, công trình đập thủy lợi Kèm Ải được đưa vào vận hành tại bản Tân Thái. Với chiều cao đập chính 14,5m, chiều dài 40m, hệ thống kênh hở và đường ống áp lực dài hàng kilômét. Đập Kèm Ải từng là "mạch sống" bảo đảm nguồn nước tưới cho 220ha lúa nước và hoa màu của các bản Kèm Đôn, Tân Thái, Na Niếng, Minh Châu, Tam Hợp.

Thế nhưng, qua các đợt mưa lũ đỉnh điểm năm 2025 và đầu năm 2026, một lượng đất đá khổng lồ từ thượng nguồn đã đổ sập xuống. Khối lượng bồi lấp ước tính lên tới 750.000m³ vùi lấp hoàn toàn lòng hồ.

Có mặt tại đập Kèm Ải, lòng hồ từng mênh mông sông nước nay trở thành một bãi bồi đất đá ngổn ngang. Hệ thống tràn xả lũ bằng bê tông cốt thép nứt nẻ; cống lấy nước đường kính D600 bị đất cát nhét kín. Nhà quản lý công trình xuống cấp nghiêm trọng, tuyến đường quản lý bằng đất bị sạt lở lầy lội, xe cơ giới tiếp cận vô cùng khó khăn.

Chỉ tay về phía bãi bồi nham nhở, ông Vi Văn Việt (bản Tân Thái, xã Tri Lễ) xót xa: "Sau các đợt bão lũ, đất cát trên rừng đổ xuống lấp kín cả hồ. 10ha lúa nước của bản bị vùi lấp hoàn toàn, chuồng trại gia súc, bè nuôi cá trôi mất sạch. Mất hồ, mỗi đợt mưa lớn là dân bản lại nơm nớp lo lũ quét và sạt lở đồi núi, không ai dám ngủ".

“

10ha lúa nước của bản bị vùi lấp hoàn toàn, chuồng trại gia súc, bè nuôi cá trôi mất sạch, không nuôi lại được nữa.

Ông Vi Văn Việt - bản Tân Thái, xã Tri Lễ

Theo thống kê của xã Tri Lễ, đập thủy lợi Kèm Ải mất khả năng tích nước và điều tiết lũ đã trực tiếp đe dọa 151 hộ dân hạ lưu. Trong đó, 26 hộ đối mặt nguy cơ sạt lở đồi núi, 91 hộ nằm trong vùng sạt lở bờ hồ, 16 hộ nguy cơ sạt lở taluy và 18 hộ dọc các khe suối có thể bị lũ quét cuốn trôi bất cứ lúc nào.

Không chỉ đe dọa vào mùa mưa lũ, việc đập Kèm Ải bị vùi lấp còn đẩy hàng trăm hộ dân trồng lúa bị thiếu nước tưới khi mùa khô đang đến gần. Hệ thống dẫn nước cho các bản vùng ven trơ đáy. Cát sỏi chui sâu vào lòng ống dẫn, chặn đứng dòng chảy. Để cứu cây lúa, nhiều hộ dân phải góp tiền mua đường ống nhựa, “chắt nước” tràn về ruộng, nhưng chỉ sau một vài trận mưa, cát lại vùi lấp tất cả.

Anh Lương Văn Dần - Trưởng bản Tân Thái, xã Tri Lễ trăn trở: "Bà con ở đây thu nhập phụ thuộc hoàn toàn vào nông nghiệp. Hồ bị bồi lấp đến tận đỉnh đập, nước không có để cấy. Qua mấy đợt mưa vừa rồi, đất cát lấp hẳn luôn đầu cống. Thiếu nước tưới nghiêm trọng, vụ tới này chúng tôi thực sự không biết xoay xở làm sao!".

Đáng lo ngại hơn, các trung tâm dự báo khí tượng thủy văn cảnh báo: Biến đổi khí hậu toàn cầu đang khiến các hình thái thời tiết diễn biến vô cùng bất thường. Hiện tượng El Nino được dự báo sẽ quay trở lại sớm và kéo dài. Hạn hán gay gắt, nhiệt độ tăng cao, lượng mưa sụt giảm sẽ biến những vùng không có hồ điều tiết nước như Tri Lễ thành gặp khó trong sản xuất.

Việc đập Kèm Ải trơ đáy bùn đất đúng vào thời điểm El Nino xuất hiện chẳng khác nào tước đi "tấm lá chắn" phòng thủ cuối cùng của người dân trước thiên tai. Không có nước trữ, đồng nghĩa với việc hàng trăm ha lúa nước có nguy cơ bỏ hoang, ảnh hưởng đến hàng trăm hộ gia đình đồng bào các dân tộc thiểu số vùng biên.

Vì sao dự án khẩn cấp lại… chậm?

Trước nguy cơ mất an toàn công trình và thiếu nước tưới, dư luận không khỏi băn khoăn: Vì sao một dự án nạo vét có ý nghĩa sống còn như vậy lại kéo dài từ đầu năm đến nay vẫn chưa thể triển khai?

Về phía đơn vị quản lý, ông Phan Văn Thống - Giám đốc Xí nghiệp Thủy lợi Tây Bắc khẳng định: "Mức độ cần thiết phải đầu tư nạo vét lòng hồ Kèm Ải là rất khẩn cấp. Chúng tôi cùng địa phương đã nhiều lần làm tờ trình báo cáo tỉnh cho chủ trương để nạo vét, khôi phục dung tích trữ, đảm bảo nước phục vụ sản xuất cho nhân dân trên địa bàn xã Tri Lễ.

Hiện nay Sở Nông nghiệp và Môi trường đã hoàn thành việc thẩm định. Trên cơ sở đó, Công ty Thủy lợi Nghệ An là chủ đầu tư đang tiến hành phê duyệt phương án nạo vét. Sau khi được phê duyệt, nhà thầu tiếp tục làm thủ tục xin cấp phép tận thu khoáng sản. Đây chính là "lực cản" lớn nhất. Dù phương án nạo vét được duyệt, doanh nghiệp thi công vẫn chưa thể nổ máy nạo vét nếu chưa có giấy phép tận thu cát sỏi do UBND tỉnh cấp.

"Nếu đơn thuần chỉ nạo vét rồi đổ ra bãi thải thì phê duyệt xong phương án là thi công được ngay. Nhưng vì dự án xã hội hóa gắn với tận thu khoáng sản nên bắt buộc phải trải qua bước cấp phép thứ hai, dẫn đến việc nạo vét lòng hồ chưa thể ấn định ngày khởi công" – đại diện đơn vị quản lý thừa nhận.

Khôi phục hồ Kèm Ải không chỉ là yêu cầu bảo đảm nguồn nước cho sản xuất mà còn liên quan trực tiếp đến an toàn của người dân vùng hạ du. Trong bối cảnh mùa mưa bão vẫn tiềm ẩn nhiều diễn biến khó lường, những vướng mắc về các thủ tục cần sớm được tháo gỡ và đẩy nhanh, đồng thời phải có phương án phòng, chống thiên tai trước mắt. Bởi mỗi ngày công trình chưa được khôi phục là thêm một ngày người dân phải đối mặt với nỗi lo thiếu nước sản xuất và nguy cơ mất an toàn khi mưa lớn.

Đập thủy lợi Kèm Ải, xã Tri Lễ bị xóa sổ, hàng trăm hộ dân bất an