Bài viết của Felix Busjaeger 

Điện Kremlin tìm kiếm sự công nhận

Mátxcơva – Trong khi cuộc chiến ở Ukraine vẫn đang diễn ra căng thẳng, Nga đang mở một mặt trận khác – ở châu Phi. Thông qua các khóa học ngôn ngữ, học bổng và chương trình văn hóa, Điện Kremlin dưới thời Vladimir Putin đang tìm cách giành được thiện cảm và ảnh hưởng trên lục địa này. Chính thức thì nói là “trao đổi văn hóa”, nhưng thực chất là một cuộc cạnh tranh ảnh hưởng chính trị và tư tưởng.

Các nhà nghiên cứu đã theo dõi “Những ngôi nhà Nga” (Russia Houses) – các trung tâm văn hóa có vẻ tương tự như Viện Goethe (Đức), Hội đồng Anh hay Viện Khổng Tử (Trung Quốc). Nhưng đằng sau lớp vỏ văn hóa đó, chúng thường là nơi truyền bá thông điệp tuyên truyền thân Kremlin và xây dựng các câu chuyện có lợi cho Nga.

Trước bối cảnh Nga mất dần đồng minh vì chiến tranh Ukraine, Putin nỗ lực tìm kiếm bạn bè mới ngoài phương Tây, và châu Phi ngày càng trở thành tâm điểm chiến lược.

Các “Ngôi nhà Nga” – công cụ mới của Điện Kremlin tại châu Phi

Theo Moscow Times, số lượng “Ngôi nhà Nga” đã tăng thêm hơn chục cơ sở chỉ trong vài năm qua. Báo này xác định rằng chúng là một phần cốt lõi trong chiến lược ngoại giao – văn hóa của Nga hướng tới các quốc gia không thuộc phương Tây.

Giáo sư Joseph Siegle, Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế và An ninh thuộc Đại học Maryland, nhận định:

“Sự mở rộng của các Ngôi nhà Nga phải được hiểu như một phần trong nỗ lực chiến lược rộng lớn hơn của Nga nhằm tái định hình ảnh hưởng toàn cầu.”

Trong thời Liên Xô, các trung tâm văn hóa từng được sử dụng để gieo dựng lòng trung thành ở nước ngoài. Nga ngày nay hồi sinh công cụ cũ này, nhưng với cách tiếp cận số hóa, trực diện và mang tính ý thức hệ rõ ràng hơn.

Giám đốc một “Ngôi nhà Nga” tại Ouagadougou (Burkina Faso), bà Jewgenija Tichonowa, nói với Washington Post:

“Nhiệm vụ của chúng tôi là cho thấy người Nga không phải là kẻ xâm lược, mà là những người đến để giúp đỡ và thân thiện.”

Những nỗ lực này đang mang lại kết quả, được thể hiện qua nhiều thỏa thuận hợp tác mới giữa Nga và các quốc gia châu Phi.

Tuyên truyền Nga ở châu Phi: Truyền thông địa phương trong tầm ngắm

Theo Africa Defense Forum (ADF), các cơ sở này là một phần của chiến dịch thông tin sai lệch và tuyên truyền quy mô lớn. Chúng liên kết chặt chẽ với Rossotrudnichestvo – Cơ quan Hợp tác Quốc tế chính thức của Nga.

Đặc biệt đáng lo ngại là việc tác động đến các nhà báo địa phương. Ví dụ, ở Niger, sau khi Nhà báo quốc gia bị giải thể vào tháng 1 năm 2024, Nga đã mở “Ngôi nhà Nga” ngay tại đó và bắt đầu hợp tác với các phóng viên thân chính phủ.

Theo ADF và Africa Center for Strategic Studies, mục tiêu dài hạn là xây dựng ảnh hưởng sâu rộng trong xã hội và điều hướng dư luận theo hướng thân Nga.

Chiến lược của Putin: Sức mạnh mềm đi kèm lợi ích an ninh – kinh tế

Những hoạt động này không tồn tại riêng lẻ, mà là một phần trong chiến lược địa chính trị tổng thể của Putin. Bên cạnh các “Ngôi nhà Nga”, Kremlin còn triển khai lực lượng “Africa Corps” – một mạng lưới kế thừa từ Tập đoàn Wagner – hoạt động ở nhiều quốc gia châu Phi từ năm 2025.

Cùng lúc đó, các công ty khai thác tài nguyên Nga mở rộng hoạt động mạnh mẽ, tận dụng hợp đồng khai khoáng, dầu mỏ và quân sự. Nga đang sử dụng kết hợp “văn hóa – giáo dục – an ninh” để giành ảnh hưởng, thay vì chỉ dựa vào ngoại giao truyền thống.

Theo Viện Timbuktu ở Dakar, sự hiện diện của “Africa Corps” có thể làm gia tăng bất ổn xã hội và thậm chí tạo điều kiện cho các nhóm Hồi giáo cực đoan tuyển mộ tại một số khu vực.

Cạnh tranh quyền lực mới ở châu Phi

Châu Phi đang trở thành đấu trường cạnh tranh mới của các cường quốc. Khi phương Tây thu hẹp cam kết, Nga lại tận dụng cơ hội để tự giới thiệu mình là “đối tác bình đẳng”.

Điện Kremlin tìm thấy ở đó nhiều lợi ích chiến lược:

• Tiếp cận nguồn tài nguyên thiên nhiên,

• Thiết lập các mối quan hệ chính trị – quân sự,

• Và lách các lệnh trừng phạt của phương Tây.

Theo tạp chí War on the Rocks, Nga đang theo đuổi một chiến lược “rủi ro thấp, chi phí thấp”, nhưng lồng ghép khéo léo câu chuyện về cuộc chiến ở Ukraine như một cuộc “chiến đấu chống chủ nghĩa thực dân mới”, biến Nga thành “người bảo vệ chủ quyền” của các nước đang phát triển.

Ảnh hưởng hai mặt: Cơ hội và rủi ro cho châu Phi

Nhờ kết hợp “sức mạnh mềm” và “sức mạnh cứng”, Nga ngày càng mở rộng ảnh hưởng ở châu Phi. Tuy nhiên, điều này mang lại cả cơ hội và nguy cơ cho các quốc gia châu Phi:

• Cơ hội: có thêm lựa chọn thay thế phương Tây trong hợp tác năng lượng, quốc phòng.

• Nguy cơ: phụ thuộc mới vào Nga, các thỏa thuận khai thác thiếu minh bạch, và suy yếu nền dân chủ.

Africa Center đã cảnh báo từ năm 2022 rằng điều này có thể đe dọa chủ quyền và ổn định của nhiều nước. Tuy vậy, Council on Foreign Relations lại cho rằng đây cũng là một cơ hội để đa dạng hóa quan hệ chiến lược.

Một “mặt trận thầm lặng” của Putin

Khi phương Tây gia tăng trừng phạt – đặc biệt sau khi Tổng thống Mỹ Trump siết chặt lệnh trừng phạt dầu mỏ Nga vào tháng 10/2025 – Moscow mất dần một số đối tác truyền thống, kể cả Ấn Độ. Vì vậy, châu Phi trở thành mặt trận ngoại giao quan trọng nhất của Putin.

Với các trung tâm văn hóa thay cho xe tăng, Điện Kremlin đã mở một mặt trận thầm lặng, nơi câu chuyện và hình ảnh trở thành vũ khí mới. Nga tự khắc họa mình là người bạn của châu Phi, người bảo vệ tự do và phẩm giá, trong khi thực tế trên mặt đất lại phức tạp hơn nhiều.

Liệu từ đây có thể hình thành một liên minh lâu dài Nga – châu Phi, hay chỉ là một mối quan hệ mang tính chiến thuật, vẫn còn tùy thuộc không chỉ vào Putin, mà còn vào chính lợi ích và lựa chọn của các quốc gia châu Phi.

(Nguồn: Moscow Times, Washington Post, Africa Defense Forum, Africa Center for Strategic Studies, Hanns-Seidel-Stiftung, Timbuktu Institute, War on the Rocks, Council on Foreign Relations, ECFR)

Putins stille Front: Wie Russland als erwachte Schattenmacht in Afrika um Einfluss kämpft