Bài viết của Ceren Balantekin

Một cung điện bên bờ Biển Đen

Một cung điện nằm trên vách đá bên bờ Biển Đen. Một khu vực cấm bay. Được lực lượng an ninh nội địa Nga FSB bảo vệ. Phía sau những bức tường là những sảnh lát đá cẩm thạch, một nhà hát vòng tròn, đường hầm dưới lòng đất dẫn tới bãi biển riêng và thậm chí cả một sân trượt băng.

Tuy nhiên, về mặt chính thức, bất động sản này không thuộc sở hữu của Vladimir Putin.

Trên giấy tờ, Tổng thống Nga cũng sở hữu đáng ngạc nhiên ít tài sản.

Nếu xem các bản kê khai tài sản của ông, người ta chỉ thấy hai căn hộ, một số chiếc ô tô thiết kế từ thời Liên Xô và các khoản tiền gửi ngân hàng khá khiêm tốn so với một trong những chính trị gia quyền lực nhất thế giới.

Trong nhiều năm qua, tuy nhiên, vẫn tồn tại một nghi vấn dai dẳng: Putin thực tế có thể sở hữu khối tài sản trị giá hàng tỷ USD, được che giấu phía sau một mạng lưới những người thân cận, công ty bình phong và các nhà tài phiệt.

Cho đến ngày nay, không ai biết chính xác người đứng đầu Điện Kremlin thực sự giàu đến mức nào.

Đây chính là điều khiến vụ việc trở nên đặc biệt. Trong khi tài sản của các nguyên thủ quốc gia và người đứng đầu chính phủ khác ít nhất có thể được truy tìm tương đối rõ ràng, dấu vết tài sản của Putin nhiều lần biến mất trong các cấu trúc offshore, các công ty chồng chéo và những người thân tín.

Các nhà điều tra, nhà báo điều tra và cơ quan tình báo đã cố gắng giải mã mạng lưới này trong nhiều năm.

Nhiều dấu hiệu cho thấy có thể tồn tại một khối tài sản khổng lồ. Nhưng cho đến nay vẫn chưa có bằng chứng xác thực cuối cùng.

Tại sao rất khó chứng minh tài sản của Putin?

Không giống các doanh nhân hay nhà tài phiệt, Vladimir Putin về mặt chính thức hầu như không sở hữu công ty hoặc bất động sản nào đáng kể.

Các cuộc điều tra quốc tế cho rằng tài sản có thể được quản lý thông qua một mạng lưới những người thân tín, các công ty offshore và người đứng tên hộ.

Do đó, dòng tiền thường bị mất dấu trước khi có thể xác định rõ ai là chủ sở hữu thực sự.

Cho đến nay, chưa có bằng chứng đủ sức thuyết phục trước tòa về việc Putin sở hữu khối tài sản trị giá hàng tỷ USD.

Điện Kremlin thường xuyên bác bỏ những cáo buộc này.

Chính thức, Putin có cuộc sống khá khiêm tốn

Trên giấy tờ, tình hình tài chính của Putin dường như không có gì đặc biệt.

Theo dữ liệu chính thức của Nga, trong giai đoạn 2018–2024, ông có tổng thu nhập tương đương khoảng 690.000 euro.

Khoản tiền này bao gồm lương tổng thống, lương hưu quân đội và thu nhập từ việc cho thuê bất động sản.

Ngoài ra, ông có khoảng 556.000 euro tiền gửi ngân hàng tại một số tài khoản ở Nga.

Các tài sản được đăng ký chính thức cũng khá hạn chế.

Ngoài hai căn hộ, danh sách còn có hai chiếc xe cổ từ thời Liên Xô, một xe địa hình do Nga sản xuất và một rơ-moóc nhỏ.

Tuy nhiên, ngay cả bức tranh này cũng đặt ra nhiều câu hỏi.

Chỉ riêng giá trị thị trường của hai căn hộ có khả năng đã cao hơn đáng kể so với giá trị tài sản được công bố chính thức, tùy theo vị trí và cách định giá.

Quan trọng hơn, tổng thể tài sản này có vẻ khá bất thường đối với một người đã định hình nước Nga trong hơn hai thập niên và đang đứng đầu một trong những trung tâm quyền lực có ảnh hưởng nhất thế giới.

Khoảng cách giữa hàng triệu và hàng tỷ USD

Các ước tính về khối tài sản thực sự của Putin khác nhau rất lớn.

Trong nhiều năm, các phương tiện truyền thông như Forbes và Bloomberg từng đưa ra những con số dao động từ vài trăm triệu USD cho đến hàng chục tỷ USD.

Đặc biệt nổi tiếng là đánh giá của nhà đầu tư người Anh Bill Browder.

Cựu nhà quản lý quỹ này từng là một trong những nhà đầu tư nước ngoài lớn nhất tại Nga, và ông mô tả Putin là “người giàu nhất thế giới”, với khối tài sản có thể lên tới 200 tỷ USD.

Tuy nhiên, con số này không thể được chứng minh.

Đây cũng chính là vấn đề trung tâm của tất cả các cuộc điều tra.

Không giống các doanh nhân hoặc nhà tài phiệt, Putin gần như không đứng tên sở hữu công ty, cổ phần hay bất động sản nào một cách công khai.

Nếu ông thực sự sở hữu tài sản trị giá hàng tỷ USD, thì dường như chúng được tổ chức theo cách khiến tên của ông không xuất hiện ở bất cứ đâu.

Các nhà điều tra tin rằng tồn tại một mạng lưới tinh vi

Trong nhiều năm, các nhà nghiên cứu về tham nhũng và các nhà báo điều tra liên tục mô tả một mô hình tương tự.

Theo đó, Putin không trực tiếp đứng tên tài sản mà kiểm soát chúng thông qua một mạng lưới những người thân tín lâu năm.

Bất động sản, công ty hoặc tài khoản ngân hàng có thể đứng tên những người khác, trong khi Tổng thống Nga được cho là vẫn có khả năng sử dụng hoặc kiểm soát chúng bất cứ lúc nào.

Trong bối cảnh này, các nhà khoa học chính trị thường sử dụng những khái niệm như chế độ tài phiệt tham nhũng (kleptocracy) hoặc chủ nghĩa tư bản thân hữu (cronyism capitalism).

Một số cái tên liên tục xuất hiện.

Một trong số đó là Bank Rossiya ở Saint Petersburg.

Tổ chức tài chính này từ nhiều thập niên qua được xem là một phần trong vòng tròn thân cận của Putin và đã bị Mỹ áp đặt lệnh trừng phạt sau khi Nga sáp nhập Crimea năm 2014.

Một số cổ đông của ngân hàng xuất phát từ hợp tác xã dacha có tên “Ozero”, một nhóm nhỏ gồm những người thân cận với Putin từ những năm 1990.

Đặc biệt, cái tên Yuri Kovalchuk, một chủ ngân hàng, thường xuyên xuất hiện.

Các nhà chức trách Mỹ từng mô tả ông nhiều năm trước là “thủ quỹ của Putin”.

Tuy nhiên, họ chưa công khai đưa ra bằng chứng cho thấy ông thực sự quản lý tài sản của tổng thống.

Dấu vết lại dẫn đến một nghệ sĩ cello

Cho đến nay, một trong những manh mối đáng chú ý nhất về mạng lưới được cho là này xuất hiện từ Hồ sơ Panama (Panama Papers) vào mùa xuân năm 2016.

Hàng triệu tài liệu nội bộ của công ty luật Mossack Fonseca tại Panama khi đó đã được chuyển đến một nhóm điều tra quốc tế.

Các nhà báo trên khắp thế giới đã tái dựng cách các chính trị gia, doanh nhân và người nổi tiếng sử dụng các công ty offshore để che giấu tài sản.

Trong phần điều tra liên quan đến Nga, một cái tên xuất hiện mà gần như không ai ngờ tới: Sergei Roldugin.

Roldugin là một nghệ sĩ cello. Ông không phải nhà tài phiệt, không phải chủ ngân hàng và cũng không phải doanh nhân.

Thay vào đó, ông là bạn thân lâu năm của Vladimir Putin và là cha đỡ đầu của con gái lớn của Putin, Maria.

Chính vì vậy, vai trò của ông đã gây chấn động.

Việc phân tích các tài liệu cho thấy một bức tranh đáng chú ý: thông qua các công ty bình phong của Roldugin, trong vòng vài năm được cho là đã có các giao dịch với tổng giá trị khoảng 2 tỷ USD.

Các tài liệu cho thấy một bức tranh đáng kinh ngạc

Bản thân Roldugin luôn phủ nhận việc là một doanh nhân giàu có.

Ông từng nói với New York Times rằng mình “không có hàng triệu USD” và hiểu rất ít về các giao dịch tài chính.

Chính điều này khiến ông trở thành tâm điểm của cuộc điều tra.

Hồ sơ Panama lại cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác.

Theo các tài liệu, người nghệ sĩ này là chủ sở hữu của một số công ty offshore tại Quần đảo Virgin thuộc Anh và Panama.

Trong vài năm, các công ty này đã thực hiện những giao dịch có giá trị lên tới hàng tỷ USD.

Theo điều tra, tại một thời điểm, một trong những công ty của ông có các hạn mức tín dụng lên tới 800 triệu USD, nhưng không có tài sản bảo đảm rõ ràng.

Ngoài ra còn có những giao dịch cổ phiếu đáng chú ý, các khoản phí tư vấn trị giá hàng triệu USD và những khoản vay dường như không bao giờ được hoàn trả.

Đối với các chuyên gia chống rửa tiền quốc tế, những cấu trúc như vậy tạo thành một mô hình quen thuộc: tiền không chủ yếu được sử dụng để tạo ra lợi nhuận kinh tế mà để di chuyển tài sản theo cách càng khó truy tìm càng tốt.

Tuy nhiên, liệu Roldugin thực sự là người hưởng lợi cuối cùng của số tiền này hay chỉ đóng vai trò người đứng tên hộ/người được ủy thác, thì chưa bao giờ được chứng minh.

Và chính tại đây, bí ẩn thực sự về hàng tỷ USD được cho là thuộc về Putin bắt đầu.

Càng tiến gần đến Putin, bằng chứng càng mỏng

Hồ sơ Panama không có hợp đồng nào trong đó Vladimir Putin ký tên với tư cách chủ sở hữu.

Cũng không có tài khoản ngân hàng nào đứng tên Putin.

Thay vào đó, các tài liệu cho thấy một điều khác:

Ngày càng có nhiều người thuộc vòng tròn thân cận của Putin xuất hiện.

Đó là những người bạn lâu năm, đối tác kinh doanh hoặc những người đồng hành, những người kiểm soát các công ty, chuyển những khoản tiền khổng lồ hoặc sở hữu tài sản khó có thể giải thích bằng thu nhập được biết đến của họ.

Đối với các nhà điều tra, đây không phải là sự trùng hợp.

Nhưng đối với các luật sư, những điều này vẫn chưa đủ để trở thành bằng chứng pháp lý.

Vì vậy, cho đến ngày nay, vẫn chưa rõ ai thực sự là người hưởng lợi cuối cùng từ những tài sản này.

Chính vùng xám này là nơi hầu hết các cuộc điều tra về tài chính của Putin vẫn đang diễn ra.

Cung điện bên bờ Biển Đen trở thành biểu tượng

Hầu như không có địa điểm nào khác thể hiện rõ huyền thoại về sự giàu có được cho là của Putin như khu bất động sản gần Gelendzhik, trên bờ Biển Đen của Nga.

Ngay cả khi nhìn từ trên không, khu phức hợp này cũng giống như một thế giới biệt lập.

Khu vực nằm trong vùng cấm bay, được lực lượng an ninh nội địa Nga FSB giám sát và có diện tích lên tới hàng nghìn mét vuông.

Xung quanh khu phức hợp có các vườn nho, bãi đáp trực thăng và những công viên rộng lớn.

Các báo cáo cũng nói đến một đường hầm dẫn trực tiếp ra bãi biển.

Chi phí xây dựng được ước tính khoảng 1,35 tỷ USD, tùy theo nguồn.

Khu bất động sản này trở nên nổi tiếng trên toàn thế giới vào đầu năm 2021 thông qua cuộc điều tra của cố lãnh đạo đối lập Alexei Navalny và quỹ chống tham nhũng của ông.

Sử dụng hình ảnh từ máy bay không người lái, bản thiết kế xây dựng và lời khai của những người từng tham gia dự án, nhóm của Navalny đã tái dựng gần như toàn bộ khu phức hợp.

Video dài gần hai giờ đã được xem hơn 100 triệu lần chỉ trong vài ngày.

Navalny gọi đây là “vụ hối lộ lớn nhất thế giới”.

Tuy nhiên, tổ chức của ông cũng không đưa ra được bằng chứng đủ sức thuyết phục trước tòa rằng Putin là chủ sở hữu cung điện.

Điện Kremlin cho đến nay vẫn phủ nhận bất kỳ mối liên hệ nào giữa Putin và bất động sản này.

Ai đã trả tiền cho công trình trị giá hàng tỷ USD?

Câu hỏi về nguồn tiền xây dựng cung điện cũng hấp dẫn không kém chính bản thân cung điện.

Theo các cuộc điều tra của nhiều phương tiện truyền thông, tiền được cho là đã đi qua một mạng lưới phức tạp gồm các doanh nghiệp có liên hệ với nhà nước, những doanh nhân giàu có và các quỹ.

Theo giả thuyết này, các nhà tài phiệt nhận được những hợp đồng béo bở từ các tập đoàn nhà nước lớn.

Một phần lợi nhuận của họ sau đó được cho là chuyển vào một quỹ được giới thiệu chính thức là tổ chức phi lợi nhuận hỗ trợ nghiên cứu y tế.

Từ đó, tiền cuối cùng được cho là quay trở lại Nga thông qua các công ty offshore – trong đó có những khoản phục vụ việc xây dựng khu bất động sản.

Một lần nữa, chuỗi sự việc này chưa bao giờ được chứng minh hoàn toàn một cách độc lập.

Tuy nhiên, những cái tên giống nhau liên tục xuất hiện trong các cuộc điều tra khác nhau suốt nhiều năm.

Trong một thời gian, cung điện chính thức thuộc sở hữu của doanh nhân Alexander Ponomarenko.

Sau đó, các nhà tài phiệt Igor Sechin và Nikolai Tokarev cũng lọt vào tầm ngắm của các cơ quan chức năng phương Tây vì những mối liên hệ được cho là với dự án này và hiện nằm trong danh sách trừng phạt của Liên minh châu Âu.

Điện Kremlin bác bỏ mọi cáo buộc

Bản thân Vladimir Putin hiếm khi bình luận về những thông tin liên quan đến tài sản được cho là của ông.

Sau khi Hồ sơ Panama được công bố, người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov gọi đây là một “cuộc tấn công thông tin” nhằm vào tổng thống.

Moscow cũng cho đến nay vẫn phủ nhận bất kỳ mối liên hệ nào giữa Putin và cung điện bên bờ Biển Đen.

Tóm lại: Bài viết cho thấy có rất nhiều nghi vấn và dấu hiệu về một mạng lưới tài sản khổng lồ đứng sau Putin, nhưng chưa có bằng chứng pháp lý cuối cùng chứng minh Putin trực tiếp sở hữu khối tài sản hàng tỷ USD. Đây vẫn là một trong những bí ẩn lớn nhất xoay quanh tài chính của Tổng thống Nga.

Was steckt hinter Putins angeblichem Geheimvermögen?