Tác giả: Alexander Eydlin 

Với chiến dịch phản công mang tên “Chiến dịch Vivaldi”, Ukraine đang phá vỡ các kế hoạch chinh phục vùng Donbas của Nga. Kyiv đã làm được điều đó bằng cách nào? Bài tổng kết những diễn biến nổi bật trong tuần.

Binh sĩ Ukraine tại Lyman vào tháng 10/2025. Một năm sau, Ukraine giành lại hàng trăm km² lãnh thổ tại khu vực này.

Ảnh: Sofiia Gatilova/Reuters

“Chiến dịch của chúng tôi có tên là Vivaldi. Và như mọi người đều biết, Vivaldi có bốn mùa. Đây mới chỉ là mùa đầu tiên.”

Đó là lời kết trong đoạn video do quân đội Ukraine công bố ngày 15/9. Trong video, Andriy Biletskyi, chỉ huy Quân đoàn Lục quân số 3, thông báo về một chiến dịch phản công của Ukraine vốn được giữ bí mật cho đến thời điểm đó.

Kể từ đó, đơn vị của ông — một trong những lực lượng mạnh nhất quân đội Ukraine — gần như ngày nào cũng công bố các video mới mang dấu ấn Vivaldi. Những hình ảnh này bao gồm cảnh chiến đấu trên chiến trường, binh sĩ Nga bị bắt làm tù binh và các hình ảnh mô phỏng hoạt hình về những bước tiến của quân đội Ukraine. Theo Biletskyi, lực lượng của ông đã tái chiếm được 176 km² lãnh thổ.

Mũi phản công khiến Nga bất ngờ

Chiến dịch diễn ra tại khu vực tiền tuyến xung quanh thành phố Lyman, phía bắc tỉnh Donetsk.

Năm ngoái, quân đội Nga đã vượt sông Sherevets tại đây và tạo được lợi thế trên chiến tuyến. Khu vực này nằm ở đầu phía bắc của cái gọi là “vành đai pháo đài” của Ukraine.

Trong khi quân đội Nga liên tục tiến lên ở rìa phía nam của vành đai này kể từ đầu năm 2024, mặt trận quanh Lyman trong năm nay dường như gần như đóng băng. Tình trạng đó nhiều lần được diễn giải là dấu hiệu cho thấy Nga đang chuẩn bị kế hoạch vòng qua vành đai phòng thủ từ cả phía bắc lẫn phía nam để bao vây lực lượng Ukraine.

Theo đánh giá tương đồng của các nhà quan sát quốc tế, trong đó có Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW), Chiến dịch Vivaldi đã khiến kịch bản về một trận quyết chiến mang tính bước ngoặt tại Donbas phải bị hoãn vô thời hạn, thậm chí có thể đã bị ngăn chặn hoàn toàn.

Thậm chí, những video tuyên truyền của Quân đoàn Lục quân số 3 Ukraine có lẽ còn mô tả thận trọng hơn thực tế về những bước tiến của quân đội Ukraine gần Lyman.

Trong khi trang tin Ukraine DeepState chỉ đề cập khoảng 80 km² lãnh thổ được giải phóng, ISW cho rằng diện tích này lớn gần gấp ba lần.

Trong khi đó, nhóm quan sát độc lập của Nga CIS, hoạt động từ bên ngoài nước Nga, cùng các blogger quân sự Nga cho biết quân đội Ukraine đã tiến đến sông Sherevets. Điều này đồng nghĩa Ukraine có thể đã giành lại toàn bộ khu vực rộng hơn 300 km² mà Nga từng chiếm được trong đợt tiến công trước đó.

Đối với Nga, khu vực này vốn được xem là bàn đạp để triển khai cuộc tấn công vào vành đai phòng thủ của Ukraine, đặc biệt hướng tới thành phố Sloviansk.

Sloviansk không chỉ là một trong hai thành phố lớn cuối cùng của tỉnh Donetsk vẫn nằm dưới quyền kiểm soát của Ukraine, mà còn mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Năm 2014, các lực lượng vũ trang ly khai tiến vào từ Nga đã bắt đầu cuộc chiến tại Donbas, trong đó có địa bàn Sloviansk.

Trong một video công bố vào cuối tháng 9, Biletskyi cho biết “mùa thứ ba” của Chiến dịch Vivaldi đã kết thúc.

Việc xây dựng chiến dịch phản công thành một loạt phim gồm nhiều “mùa”, như cách vị thiếu tướng mô tả, là một phần của cuộc chiến thông tin. Trong chiến dịch này, cuộc chiến trên mặt trận truyền thông gắn kết với các hoạt động quân sự thực tế chặt chẽ hơn bao giờ hết.

Việc công bố từng phần thông tin và video nhằm chứng minh những thành quả trên chiến trường được thực hiện có chủ đích, tạo cảm giác như các bản tin trực tiếp từ tiền tuyến.

Tuy nhiên, trên thực tế, quân đội Ukraine đang công bố kết quả của một chiến dịch phản công có lẽ đã diễn ra suốt nhiều tháng và cho đến nay vẫn được giữ kín rất hiệu quả trước công chúng.

Theo quan sát của các blogger quân sự, lực lượng thuộc Quân đoàn Lục quân số 3 đã bắt đầu tấn công tuyến phòng thủ của Nga ở Lyman từ phía bắc ngay từ cuối tháng 5.

Điểm đáng chú ý là Ukraine sử dụng các đơn vị cơ giới. Đây là điều khác thường, bởi những cuộc tấn công bằng đội hình xe tăng hiện nay hiếm khi thành công do nguy cơ bị máy bay không người lái tấn công.

Tuy nhiên, tại khu vực này, quân đội Ukraine dường như đã chuẩn bị rất kỹ. Họ có thể đã làm suy yếu lực lượng vận hành máy bay không người lái của Nga đến mức xe bọc thép Ukraine chỉ bị tấn công bằng các thiết bị bay không người lái điều khiển qua dây dẫn. Một khả năng là các máy bay không người lái thông thường không thể hoạt động hiệu quả do bị gây nhiễu điện tử quá mạnh.

Theo Biletskyi và các blogger quân sự quốc tế, những đợt tiến công tiếp theo của Ukraine từ phía tây diễn ra trong tháng 6, tháng 7 và tháng 8. Các hoạt động này cuối cùng đã dẫn đến tình hình mà Biletskyi chỉ công bố vào nửa cuối tháng 9.

Không thể tái dựng chính xác toàn bộ diễn biến. Tuy nhiên, ảnh vệ tinh cho thấy các ngôi làng mà Ukraine tuyên bố giải phóng trong tháng 9 đã bị Nga ném bom từ những tháng mùa hè, chứ không phải mới bị tấn công vào thời điểm đó. Điều này cho thấy có khoảng cách thời gian rất lớn giữa diễn biến thực tế và thời điểm công bố thông tin.

Tình trạng tương tự cũng từng được ghi nhận tại tỉnh Dnipropetrovsk: các đợt phản công của Ukraine đã có thể được nhận diện từ mùa xuân, nhưng chỉ được quân đội chính thức thông báo sau đó khá lâu.

Những lời tuyên bố của Moscow ngày càng xa rời thực tế

Diễn biến tại Lyman đặc biệt đáng chú ý vì trái ngược rõ rệt với những gì Nga tuyên bố về tình hình chiến sự.

Đầu tháng 9, Tổng thống Nga Vladimir Putin tuyên bố quân đội Nga đã chiếm được thành phố Sviatohirsk. Thành phố này nằm cách Lyman khoảng 16 km về phía tây bắc và cách con sông mà quân đội Ukraine được cho là đã tiến đến ít nhất một phần tới 26 km về phía tây.

Nga không phải lần đầu đưa ra những mô tả quá lạc quan về bước tiến của mình kể từ khi cuộc chiến bắt đầu. Tuy nhiên, sự chênh lệch giữa những gì Moscow tuyên bố và tình hình thực tế tại tiền tuyến lần này là điều bất thường ngay cả theo tiêu chuẩn của Nga.

Có ba yếu tố có thể đã đóng góp đáng kể vào thành công của Ukraine tại khu vực này.

Yếu tố đầu tiên là việc tái cơ cấu lực lượng vũ trang — một yêu cầu mà các nhà phân tích quân sự đã đưa ra suốt nhiều năm nhưng chỉ được thực hiện chậm chạp.

Đầu tháng 9, truyền thông Ukraine đưa tin về việc phân chia lại trách nhiệm tại khu vực mặt trận này. Theo đó, tân chỉ huy quân đội Ukraine Mykhailo Drapatyi giao nhiệm vụ phụ trách vành đai phòng thủ cho hai đơn vị tinh nhuệ quy mô lớn.

Ở phía bắc là Quân đoàn Lục quân số 3 của Biletskyi; ở phía nam là Quân đoàn Lục quân số 1, trước đây được biết đến với tên gọi Lữ đoàn Azov.

Quyền tự chủ của cả hai đơn vị, vốn đã được triển khai tại khu vực từ trước, được tăng lên trong quá trình tái cơ cấu.

Theo những phát biểu được truyền thông Ukraine đăng tải từ các quân nhân liên quan, giờ đây họ có thể tự quyết định phương án tác chiến độc lập hơn nhiều so với thời người tiền nhiệm của Drapatyi là Oleksandr Syrskyi.

Ông Syrskyi từng nhiều lần bị chỉ trích vì can thiệp quá sâu vào các quyết định tác chiến cấp dưới và duy trì hệ thống chỉ huy cứng nhắc, phân cấp nghiêm ngặt.

“Từ đầu tiên mà các chỉ huy lữ đoàn và quân đoàn dùng để mô tả những tháng đầu tiên Drapatyi làm việc là ‘tự do’”, tờ Ukrayinska Pravda viết.

Yếu tố thứ hai có thể là việc Ukraine ngày càng sử dụng nhiều hệ thống không người lái. Quân đoàn Lục quân số 3 cho rằng các hệ thống này đóng vai trò quan trọng trong bước tiến của lực lượng Ukraine.

Biletskyi tự hào giới thiệu loại phương tiện mà ông gọi là “xe bọc thép Trojan”: những xe bọc thép chở quân BTR-60 cũ kỹ từ thời Liên Xô, được cho là có thể tự động tiến vào các vị trí của Nga rồi phát nổ.

Những video khác cho thấy các máy bay không người lái hạng nặng được sử dụng làm phương tiện vận chuyển, đưa những robot mặt đất cỡ nhỏ đến các vị trí được cho là nằm sâu hơn 10 km phía sau phòng tuyến Nga. Những robot này có thể thực hiện nhiều nhiệm vụ, trong đó có rà phá bom mìn.

Tuy nhiên, yếu tố quan trọng nhất dường như không phải là các cuộc cải cách quân sự của Ukraine, cũng không phải việc sử dụng robot mặt đất hay các phương tiện công nghệ khác.

Yếu tố quyết định có thể nằm ở văn hóa báo cáo sai sự thật từ cấp dưới lên cấp trên trong quân đội Nga.

Các nhà quan sát của ISW, quân nhân Ukraine như Biletskyi và cả những blogger quân sự Nga đều có chung nhận định rằng chính tình trạng này đã tạo điều kiện cho cuộc phản công của Ukraine.

Những báo cáo sai lệch có thể đã khiến giới chỉ huy Nga không nhận ra kịp thời nguy cơ bị đánh bại tại địa phương. Nhờ đó, Ukraine có thể tạo được yếu tố bất ngờ mà không phải đối đầu với những lực lượng Nga mới được điều đến tăng viện — điều có thể đã xảy ra nếu Moscow sớm nhận thấy nguy cơ thất bại.

Một trong những blogger quân sự có ảnh hưởng của Nga viết trên Telegram rằng tình hình hiện nay là hệ quả của “những báo cáo được tô hồng”.

Trong một thông điệp khác, blogger này chỉ ra rằng đến ngày 19/9, Bộ Quốc phòng Nga vẫn tuyên bố đang “dọn sạch” những tàn quân Ukraine tại Lyman.

“Chín ngày sau, người ta nhìn thấy hàng trăm tù binh chiến tranh của chúng ta, chính thức được xác nhận là đến từ cùng khu vực đó.”

Theo blogger này, nguy cơ đã có thể được nhận diện từ sớm. Ngay trong tháng 3, một blogger quân sự từng cảnh báo rằng cuộc tiến công của Nga tại Lyman khi ấy bị chặn đứng bởi các đơn vị Ukraine được trang bị kém, trong khi “lực lượng tinh nhuệ của quân đội Ukraine” vẫn được giữ ở phía sau, chờ thời cơ thích hợp để phản công vào hai bên sườn đội hình Nga.

Lực lượng được nhắc đến chính là Quân đoàn Lục quân số 3.

Trong một phân tích về Chiến dịch Vivaldi, ISW nhận định: “Nhận thức của giới lãnh đạo quân sự và chính trị Nga về bản chất thực sự của mặt trận đã bị bóp méo nghiêm trọng bởi tình trạng nói dối có hệ thống trong quân đội Nga.”

Theo ISW, khi chịu sức ép, các đơn vị Nga có thể không dám yêu cầu hỗ trợ không quân hoặc pháo binh, bởi điều đó đồng nghĩa với việc phải thừa nhận rằng khu vực từng báo cáo đã chiếm được nay đã bị mất, hoặc trên thực tế chưa bao giờ thực sự nằm trong quyền kiểm soát của họ.

Ở mặt trận thông tin, các blogger quân sự Nga cũng chỉ ra một bất lợi khác của văn hóa báo cáo sai sự thật mà họ đã nhiều năm chỉ trích.

Ukraine áp dụng cơ chế hạn chế công bố thông tin về các hoạt động quân sự đang diễn ra. Theo họ, giới chỉ huy tại Kyiv hiểu rằng nếu Ukraine không công khai những thành công của mình, phía Nga càng không báo cáo những thất bại với cấp trên. Hệ quả là lực lượng Nga có thể không nhận được quân tiếp viện cần thiết.

Không ai biết chính xác bản đồ tác chiến nội bộ của Bộ Tổng tham mưu Nga thể hiện tình hình như thế nào. Tuy nhiên, bản đồ chiến sự của hãng thông tấn nhà nước Nga TASS vẫn dựa trên những tuyên bố của Putin về các thành phố đã bị chiếm, trong đó có những nơi nằm sâu hơn 20 km trong vùng hậu phương Ukraine.

Bản đồ này thậm chí không phản ánh thực tế như những gì các blogger quân sự Nga mô tả — vốn sát với tình hình chiến trường hơn đáng kể.

Giống như Biletskyi, người đang úp mở về “mùa thứ tư” của Chiến dịch Vivaldi, các blogger quân sự Nga cũng dự đoán sẽ còn những đợt tấn công tiếp theo. Một số người thậm chí so sánh các trận chiến quanh Lyman với cuộc đột nhập của quân đội Ukraine vào lãnh thổ Nga năm 2024.

Hiện chưa thể biết liệu cuộc phản công của Ukraine ở phía bắc Donbas có thể mở rộng đến quy mô như vậy hay không. Tuy nhiên, những kết quả từ đầu năm đến nay cho thấy các cuộc tấn công thành công của Ukraine đang gia tăng, trong khi đà tiến quân của Nga gần như không thể đo đếm được trong nhiều tháng qua.

Trong quý IV/2024, Nga từng chiếm gần 1.300 km² lãnh thổ. Nhưng từ tháng 7 đến tháng 9/2026, diện tích chiếm được của Nga chưa đến 80 km².

Điều đó đồng nghĩa tốc độ tiến quân của Nga đã giảm hơn 90%.

Theo ISW, hiện nay, cứ mỗi km² lãnh thổ chiếm được, Nga phải chịu tổn thất binh lực cao gấp bảy lần so với năm ngoái.

Những phát biểu đáng chú ý: Các cuộc tấn công ngày càng khốc liệt

Trong tuần qua, Nga nhiều lần tấn công các cây cầu tại Kyiv. Những cuộc tập kích nhằm vào hệ thống năng lượng của thủ đô Ukraine cũng đã gây hậu quả: tình trạng mất điện lại tái diễn.

Nga đang thay đổi cách thức tiến hành chiến tranh, ngày càng thường xuyên tấn công thành phố vào ban ngày.

Trước các đợt tập kích, Thị trưởng Kyiv Vitali Klitschko đã kêu gọi người dân rời khỏi thủ đô trong mùa đông nếu có điều kiện.

“Hiện nay, vấn đề là sống còn.”

— Vitali Klitschko, Thị trưởng Kyiv

Những phát biểu tương tự của Klitschko từng gây phản ứng trái chiều cách đây một năm. Tuy nhiên, trong mùa đông năm ngoái, hàng trăm nghìn người tại Kyiv đã phải sống nhiều tuần trong những tòa nhà không có hệ thống sưởi, giữa nhiệt độ ngoài trời xuống tới âm 20 độ C.

Tình trạng tương tự được dự báo có thể tái diễn trong mùa đông năm nay, đặc biệt khi nguồn cung tên lửa đánh chặn của Ukraine hiện còn khó khăn hơn so với một năm trước.

Người dân Kyiv tìm nơi trú ẩn tại một ga tàu điện ngầm trước các cuộc không kích của Nga ngày 7/10.

Ảnh: Alina Smutko/Reuters

Những lo ngại này cũng được chia sẻ tại Đức.

Hôm thứ Hai, Martin Jäger, người đứng đầu Cơ quan Tình báo Liên bang Đức (BND), cảnh báo trong một phiên điều trần rằng các cuộc tấn công của Nga nhằm vào Ukraine có thể tiếp tục leo thang.

“Chúng ta phải chuẩn bị cho những cuộc tấn công của Nga với mức độ khốc liệt và tàn bạo mà trước đây chúng ta chưa từng chứng kiến trên diện rộng như vậy”, Jäger nói.

Theo đánh giá của ông, cách thức tiến hành chiến tranh của Nga đã “trở nên khốc liệt hơn rõ rệt” kể từ mùa hè và xu hướng này sẽ tiếp tục.

“Nga quyết tâm buộc Ukraine phải khuất phục trong mùa đông tới.”

— Martin Jäger, Giám đốc BND

Những tin tức quan trọng nhất: Không kích và phòng thủ bằng máy bay không người lái

Nga gia tăng các cuộc tấn công

Theo Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky, chỉ trong hai ngày, các cuộc tấn công của Nga đã khiến 78 người thiệt mạng và 215 người bị thương tại Ukraine.

Hôm thứ Tư, các đợt tập kích quy mô lớn bằng tên lửa và máy bay không người lái đã gây ra nhiều thương vong tại một số thành phố.

Hôm thứ Năm, một cuộc không kích nhằm vào thành phố Kramatorsk, nằm gần tiền tuyến, đã khiến 33 người thiệt mạng.

Theo chính quyền thành phố, cuộc tấn công đánh trúng một tuyến đường có hai chiếc xe buýt đang lưu thông.

Kramatorsk là một trong những mục tiêu quan trọng mà Nga muốn chiếm tại tỉnh Donetsk, nằm cách tiền tuyến chưa đầy 15 km.

Trước chiến tranh, thành phố có khoảng 150.000 dân. Hiện vẫn còn khoảng 42.000 người sinh sống tại đây.

Chiếc xe buýt cháy rụi tại Kramatorsk sau cuộc tấn công của Nga ngày 8/10.

Ảnh: Cơ quan báo chí Cảnh sát Quốc gia Ukraine/Reuters

Phòng không Ukraine đối mặt với thách thức mới

Nga ngày càng sử dụng mẫu máy bay không người lái Geran-5 mới trong các cuộc tập kích.

Loại máy bay không người lái sử dụng động cơ phản lực này có thể đạt tốc độ lên tới 600 km/h, nhanh hơn đáng kể so với các mẫu trước đây. Điều đó khiến các máy bay không người lái đánh chặn hiện có của Ukraine gặp khó khăn trong việc ngăn chặn chúng.

Ukraine đang phát triển các thiết bị đánh chặn mới có tốc độ tương đương. Tuy nhiên, những phiên bản cải tiến này có lẽ chỉ có thể đưa vào sử dụng trong mùa đông.

Trong thời gian chờ đợi, Ukraine sẽ phải tăng cường sử dụng các máy bay chiến đấu F-16 để bắn hạ những máy bay không người lái tốc độ cao của Nga. Điều này cũng làm gia tăng hao mòn đối với đội máy bay chiến đấu của nước này.

Mới đây, Zelensky nói với tờ Financial Times rằng khoảng một nửa số máy bay chiến đấu F-16 của Ukraine phải thường xuyên được đưa sang các nước châu Âu khác để bảo dưỡng trong thời gian dài.

Cho đến nay, Ukraine đã nhận được cam kết cung cấp 110 máy bay chiến đấu loại này, nhưng số máy bay thực tế được bàn giao có lẽ mới chỉ bằng khoảng một nửa con số đó.

Lage in der Ukraine: Vivaldi in Donezk